Të jesh apo të mos jesh teolog?





 Rezart Beka.

 

Vitet e fundit prania e myslimanëve në media dhe programe të ndryshme televizive është rritur ndjeshëm. Arsyet dhe temat për të cilat atyre u kërkohet të jenë të pranishëm në formatet e ndryshme televizive janë nga më të ndryshmet, që nga ato që kanë lidhje me luftën globale kundër terrorizmit e deri tek problemet e brendshme që prekin bashkësinë islame në Shqipëri.

Myslimanët, pothuajse në të gjitha rastet, thirren të marrin pjesë në emisione të ndryshme televizive dhe paraqitje publike si teologë, përfaqësues të Islamit. Emërtimi i hoxhallarëve shqiptarë si teologë është tanimë një fenomen më se i njohur për publikun shqiptar. Në të vërtetë, edhe vetë pjesëmarrësit myslimanë, në paraqitjet e tyre publike mediatike, duket sikur e kanë përvetësuar më së miri këtë emërtim dhe rolin që u jepet atyre nga organizatorët e emisioneve televizive. Madje, shpesh, ata vetë e përdorin termin teolog për t’iu referuar hoxhallarëve të vjetër shqiptarë si Hafiz Ibrahim Dalliu apo Hafiz Ali Korça, e ndonjëherë ky term i mvishet edhe dijetarëve klasikë myslimanë si Ibn Tejmija apo Ibn Kajim el-Xheuzijeh.

Termi teolog është përvetësuar aq shumë nga ndërgjegjja e hoxhallarëve shqiptarë, saqë emërtimi teolog është bërë më se i pranishëm edhe në shumicën e emisioneve të përgatitura nga vetë myslimanët. Ky fakt dëshmon për brendësimin e këtij termi nga ata që dalin për të përfaqësuar Islamin në publik, si edhe për shtrirjen e tij të gjerë në ndërgjegjen e myslimanëve në përgjithësi.

Në këtë situatë shtrohen natyrshëm pyetjet: Sa të ndërgjegjshëm kanë qenë hoxhallarët shqiptarë kur kanë përvetësuar, nga të tjerët, emërtimin teolog dhe, mbi të gjitha, kur atë ia kanë mveshur edhe figurave të njohura të Islamit botëror dhe shqiptar? A ka qenë ky përvetësim fryt i një shqyrtimi kritik, nga ana e hoxhallarëve, të termit teologji dhe të kuptimit që ai përçon? Cila është tradita e këtij termi në historinë e myslimanëve shqiptarë? Në fund të fundit, cili është kuptimi i saktë i termit teologji dhe çfarë kategorie njerëzish fetarë përfaqëson ai?

Origjina dhe kuptimi i termit teologji

Termi teologji nuk e ka origjinën nga gjuha arabe dhe nga feja islame, ai nuk ka ardhur në gjuhën shqipe, si dhe në gjuhë të tjera evropiane, nga trashëgimia e pasur islame. Kështu që është e vështirë t’i gjesh atij një ekuivalent të drejtpërdrejtë me ndonjë term të caktuar islam. Ky term dhe kategoria që ai përfaqëson e ka origjinën nga greqishtja e vjetër, ndonëse ka qenë krishterimi ai që e ka zhvilluar atë, duke i dhënë kuptimin e një disipline të veçantë.

Gjurmët e para të termit teologji hasen në ambientin pagano-filozofik të Greqisë së lashtë. Të dhënat më të hershme e lidhin termin teologji me mitin, për pasojë Homeri dhe Hesiodi janë quajtur “theológhoi”, për shkak të aftësisë së tyre për të rrëfyer mitin. Aristoteli e identifikonte teologjinë me metafizikën si filozofia e përhershme (philosophia perennis), ndërsa ishin stoikët ata që i dhanë këtij termi ngjyrim religjioz.

Pra, termi teologji është përpunuar dhe zhvilluar më së shumti nga Krishterimi i cili i ka dhënë atij fizionominë dhe përmbajtjen të cilën e ruan, deri në një farë mase, edhe sot. Epoka pararendëse e asaj që më vonë do të quhej teologji, gjendet tek periudha e etërve të kishës (përafërsisht shekulli i I-IV). Të krishterët, pas polemikave të shumta të brendshme dhe të jashtme, ishin shkëputur nga hebraizmi dhe tashmë jetonin si një fe e veçantë në gjirin e kulturës helene dhe Perandorisë Romake. Ambienti greko-romak i asaj kohe, krenar me filozofinë dhe paganizmin e tij, e shihte Krishterimin si një fe të paarsyeshme, që ndiqej vetëm nga gratë, fëmijët dhe skllevërit dhe e konsideronte atë si të papërputhshëm me parimet filozofike dhe racionale mbizotëruese në atë kohë. Etërit apologjetë të Kishës, të cilët në të shumtën e rasteve ishin filozofë të konvertuar në Krishterim, e panë si detyrë që përmes përdorimit të parimeve filozofike të dëshmonin arsyeshmërinë dhe logjikshmërinë e doktrinës dhe parimeve të krishtera. Duke përdorur të njëjtat “armë” si kundërshtarët e tyre, ata orvateshin jo vetëm të tregonin superioritetin e Krishterimit, por edhe të vinin në pah absurditetin dhe palogjikshmërinë e filozofisë dhe paganizmit greko-romak. Po me të njëjtat “armë”, ata përpiqeshin të dëshmonin edhe rrezikshmërinë e shumë sekteve dhe herezive që kishin lindur brenda krishterimit në atë kohë. Pra, aktiviteti i tyre apologjetik ishte i drejtuar në mënyrë të dyfishtë, si kundër paganëve, ashtu edhe kundër herezive të ndryshme të lindura në gjirin e krishterimit.

Nga koha e Dionisit e më pas, në kuptimin e termit teologji u vendos një dallim që ka mbetur i vlefshëm deri më sot: nga një anë kemi një teologji mistike që synon bashkimin me Zotin, e, nga ana tjetër, kemi një teologji më filozofike, e prirur drejt gjurmimit të argumenteve racionale për të vërtetuar të vërtetat e Krishterimit. Në këtë mënyrë, teologjia, në mendimin e etërve të Kishës, shënjon një përpjekje racionale, por edhe shpirtërore, për të depërtuar në inteligjencën e shkrimit të shenjtë dhe Zotit.

Nga shekulli i katërt deri në shekullin e trembëdhjetë, Krishterimi ishte kryesisht agustinian për nga natyra. Falë Agustinit (vd. 430 e.s.) teologjia, në kuptimin e saj fetar, u bë pjesë e fjalorit dhe kulturës së zakonshme perëndimore. Në metodën e tij teologjike ai shihte një unitet midis besimit dhe arsyes. Ato duhej të shiheshin si të ndërvarura me njëra-tjetrën. Kjo shprehet në formulimin e tij të famshëm “beso për të kuptuar, kupto për të besuar”. Njësoj si një teolog spekulativ, ai ishte i mendimit se potencialet e arsyes duheshin shfrytëzuar plotësisht, por nga ana tjetër ai pohonte se kuptimi njerëzor duhej transformuar nga besimi i zjarrtë. Paçka shumë elementëve spekulativo-racionalë në teologjinë e tij, gjithsesi Agustini mbetej brenda suazave të një diskursi pastoral dhe mistik. I ndikuar fuqishëm nga Pali dhe neoplatonizmi, ai mbetej gjithsesi pesimist për kapacitetet e arsyes në njohjen e të vërtetave hyjnore. Që nga Agustini deri në lindjen e skolasticizmit, krishterimi karakterizohej nga një element i fortë neoplatonik si dhe nga përvetësimi i karakterit juridik, që ishte specifike për perandorinë Romake.

Situata ndryshoi rrënjësisht kur në teologji filloi të bëhej gjithnjë e më mbizotërues mendimi aristotelian. Anselmi, ndonëse e bazonte arsyen në besim, gjithsesi e pranonte autonominë e arsyes në kërkimin teologjik. Në këtë mënyrë kërkimit racional, bazuar mbi të vërtetat e besimit, i jepej legjitimiteti i duhur. Sidoqoftë, do të ishte Thoma D’Akuini ai i cili do të jepte kontributin më të madh në përcaktimin e përmbajtjes së termit teologji, kuptim i cili do të linte gjurmë të mëdha deri në ditët tona. Akuini ishte aristotelian, për rrjedhojë edhe optimist për kapacitetet e arsyes për të njohur të vërtetat hyjnore. Ai besonte se arsyeja ishte plotësisht e aftë të krijonte sintenzat konceptuale në lidhje me besimin. Akuini i dha teologjisë statusin e disiplinës shkencore duke e ndarë atë nga filozofia dhe besimi. Nga këtu vjen edhe një nga përkufizimet klasike të teologjisë si shkenca e besimit, ku me shkencën nënkuptohet reflektimi kritik, racional dhe metodologjik i të vërtetave të revelatës të pranuara nga besimi. Teologjia, siç konsiderohej edhe nga Akuini, nënkupton një lloj forme njohjeje racionale të mësimit fetar. Ndërkohë që besimi i merr si të mirëqena të vërtetat e revelatës, teologjia i shpjegon ato në mënyrë kritike dhe racionale nën dritën e kuptimit njerëzor dhe ligjeve të saj specifike.

Në kohët bashkëkohore, falë një pluraliteti filozofish dhe qasjesh, synimi dhe përmbajtja e teologjisë është bërë objekt diskutimesh, kështu që teologjia është bërë një term më pak i lehtë për t’u përkufizuar. Megjithatë, elementi i saj spekulativ dhe roli i arsyes në formulimin sistematik të të vërtetave të fesë mbetet i pacenuar. Sidoqoftë, siç e gjejmë të pohuar edhe nga “Enciklopedia e re katolike”, që nga koha e Akuinit e deri më sot termi teologji ka nënkuptuar “përpunimin metodologjik, nga arsyeja e ndriçuar nga besimi, e të vërtetave të revelatës hyjnore” (vëll. 13, f. 892). Pra, teologjia është një disiplinë që, duke u frymëzuar dhe bazuar tek të vërtetat e shpallura, përpiqet që, përmes arsyes dhe inteligjencës, të dëshmojë koherencën, besueshmërinë dhe arsyeshmërinë e asaj që pohohet nga revelata dhe këtë përpiqet ta bëjë përmes sintezave dhe shqyrtimit metodologjik të të vërtetave të revelatës.

Teologjia dhe Kelami

Disiplina islame që i afrohet më së shumti termit teologji është ilm el-kelami. Kelami, ngjashëm si teologjia, karakterizohet nga një ngjyrim i fortë apologjetik, i cili synon të mbrojë, përmes ekspozimit të argumenteve racionale dhe logjike, të vërtetat e besimit islam, për të hedhur poshtë pretendimet e kundërshtarëve të jashtëm apo sekteve të brendshme të Islamit. Kjo karakteristikë e kelamit shfaqet qartë edhe në përkufizimin që Farabiu i jep kësaj disipline në librin e tij Ihsa el-Ulum. Për të kelami është “një shkencë që i mundëson njeriut të sigurojë fitoren e dogmave dhe veprimeve të dhëna nga Ligjvënësi i fesë (Allahu) dhe të refuzojë të gjitha opinionet që bien në kundërshtim me to”.

Ngjashëm si teologjia, edhe ilm el-kelami është një përpjekje për të shpjeguar apo dëshmuar racionalisht të vërtetat e shpallura në revelatën dhe fenë islame. Njësoj si në rastin e teologjisë, kelami nuk e sheh arsyen si krejtësisht të pavarur nga besimi, por si të ndriçuar nga ai. Kelami, njësoj si teologjia, është optimist për kapacitet e arsyes për të njohur të vërtetat e revelatës dhe për të ndërtuar sisteme dhe sinteza teologjike ku çdo e vërtetë hyjnore kuptohet dhe vendoset racionalisht në vendin që i takon brenda sistemit.

Në këtë mënyrë, kelami ka të ngjashëm me teologjinë karakterin e tij spekulativo-racional dhe përpjekjen për të dëshmuar, përmes arsyes dhe inteligjencës, logjikën, arsyeshmërinë dhe koherencën e të vërtetave të shpallura nga Zoti. Ky element mund të shihet qartë edhe në një tjetër përkufizim që El-Ixhi i ka dhënë kësaj disipline në librin e tij El-Meuakif. Sipas tij “Kelami është një shkencë e cila është e preokupuar me vërtetimin, në mënyrë bindëse, të dogmave fetare, duke sjellë argumente dhe duke dëbuar dyshimet”.

Identifikimi i kelamit me teologjinë është më se i zakonshëm edhe në literaturën perëndimore për Islamin. Librat që flasin për teologjinë islame, përmbajnë në brendësi të tyre  informacione të detajuara për etapat e kelamit dhe për kelamistë të njohur si Imam Xhuvejni, Ebu Bekër el-Bakilani apo Imam Razi. Kudo që në literaturën perëndimore flitet për teologjinë islame, kjo nënkupton kelamin dhe kelamistët. Në “Shoqëruesin e Kembrixhit për teologjinë klasike islame” lexojmë: “Cila ishte fjala ekuivalente arabe për termin ‘teologji’? Përgjigja e natyrshme është se ishte fjala kelam…” (f. 81).

Po ashtu, identifikimi i kelamit me teologjinë është pjesë përbërëse edhe e kurrikulumeve akademike perëndimore. Në programet universitare për Islamin, të ofruara në vendet perëndimore, përkrah specializimit në Kuran, Hadith apo Jurisprudencë gjendet edhe specializimi në teologji islame, i cili përmban brenda tij etapat, temat, idetë dhe autorët më të njohur kelamistë. Në akademizmin perëndimor për Islamin, teologjia islame i korrespondon ilm el-kelamit.

Pra, mund të themi se më e përafërta me termin teologji në Islam është termi ilm el-kelam dhe se teologu është ekuivalenti i kelamistit. Është interesant të vërejmë se identifikimi i teologjisë me kelamin ka qenë i mirënjohur për hoxhallarët e vjetër shqiptarë. Në numrin e tetë të revistës “Zani i Naltë” të vitit 1937, në një artikull që flet për besimet dhe doktrinat fetare në shekullin e parë të Abasidëve, i cili mban nëntitullin “Paravumje mbi fillim të theologjisë”, në lidhje me ilm el-kelamin lexojmë: “Në këtë shekull ilm el-kelami kërkesa në besime u shumue dhe u përhap, tue fitue ngjyra ta rea, te cilat nuk ishin në ditët e Profitit (S.) dhe as ndër shokët e Tij të parë. Kërkesat filluen të qendralizohen për të dalë në dritë prej tyne nji dijení e ré qi ecë krahë për krahë me dijenitë e tjera, të cilat filluen në këtë shekull; kjo dijeni e ré âsht Theologjija (ilm el-kelam)” (f. 242).

Tani arrijmë të kuptojmë se sa të pasaktë janë shumica e hoxhallarëve myslimanë kur i mveshin vetes termin teolog. Pasaktësia e këtij fenomeni del në pah akoma më shumë kur ky term i mvishet hoxhallarëve të vjetër shqiptarë e sidomos kur me të emërtohen hoxhallarët klasikë islamë si Ibn Tejmija dhe Ibn Kajim el-Xheuzijeh, të cilët kanë shpenzuar një jetë të tërë duke luftuar, ndër të tjera, pikërisht ilm el-kelamin.

Nga shqyrtimi ynë i shkurtër arrijmë të kuptojmë se ata të cilët përfaqësojnë myslimanët në media të ndryshme, para se të përvetësojnë për vete termin teolog, nuk kanë bërë asnjë shqyrtim kritik të origjinës dhe kuptimit të tij. Në mënyrë jokritike ata kanë përvetësuar, pa e ditur, termin kelamist, ndërkohë që shumica e tyre e konsideron kelamin, në rastin më të mirë, si të panevojshëm dhe në rastin më të keq si të dëmshëm për Islamin.

Emërtimi i saktë është shumë i rëndësishëm, sepse përmes tij ne arrijmë të njohim dhe ta kategorizojmë dijen tonë. Emërtimi i gabuar i gjërave sjell prishjen e dijes dhe kaos në njohje. Këtë myslimanët e dinë më mirë se çdokush tjetër, sepse sipas tekstit kuranor Ademi e tregoi superioritetin e tij ndaj melaikeve (engjëjve) pikërisht përmes emërtimit të saktë të çdo gjëje. Përmes emërtimi të çdo sendi, Ademi u tregoi melaikeve se ai ishte i aftë të njihte thelbin e gjërave dhe të emërtonte çdo send me emrin përkatës dhe në këtë mënyrë ai tregoi superioritetin e tij karshi tyre.

Dijetarët myslimanë kanë tërhequr gjithnjë vëmendjen ndaj ngatërrimit të termave apo shtrembërimit të kuptimeve të tyre. Imam Gazaliu ka shkruar një pamflet me titull Bejan ma buddile min elfadh el-ulum (Qartësim i asaj që është ndryshuar nga termat shkencorë islamë), ku tregon se si marrja e disa fjalëve kuranore, si fikh, ilm, kelam apo tefsir, dhe shndërrimi i tyre në terminologji shkencore, ka bërë që kuptimi fillestar i këtyre fjalëve të humbasë nga vëmendja dhe fushëveprimi i tyre të kufizohet vetëm në disiplinën qe e ka përvetësuar atë, duke sjellë një shtrembërim apo varfërim të njohjes së myslimanëve për kuptimet kuranore.

Kështu që, mosshqyrtimi kritik i termit teologji nga hoxhallarët shqiptarë, të cilët dalin në media si përfaqësues të Islamit, është i gabuar. Duke përvetësuar këtë term për vetet e tyre, ata jo vetëm që kanë treguar një mungesë shqyrtimi kritik dhe njohjeje, por i kanë veshur vetes një term ekuivalenti i të cilit në Islam i përket një disipline specifike, (ilm el-kelamit) që shihet me hezitim dhe mëdyshje nga shumica prej tyre.

Teologu dhe opinionisti

Dikush mund të argumentojë se, sa i përket daljes publike të hoxhallarëve shqiptarë, origjina, kuptimi dhe përmbajtja e termit teologji nuk ka shumë rëndësi. Kuptimi i saj terminologjik, apo disiplinor, nuk është i rëndësishëm. Ajo që ka rëndësi, është mënyra se si e kupton termin publiku i gjerë dhe jo kuptimi i termit ne vetvete. Në këtë kontekst, përvetësimi i këtij termi nga hoxhallarët shqiptarë shihet si diçka që nuk përbën problem. Unë mendoj se ky arsyetim është i çalë dhe i mangët në të gjitha aspektet, por për mungesë hapësire do të fokusohem vetëm te njëri prej tyre.

Cili është kuptimi që publiku i gjerë i jep termit teolog? Mendoj se shumëkush do të ishte dakord me mua në pohimin se kuptimi që publiku i jep këtij termi, është “një njeri që merr vesh nga feja”. Ky kuptim është shumë i ngjashëm me kuptimin që i jepet termit opinionist: “dikush i cili merr vesh nga gjërat”. Te dy termat janë të mjegullt, nuk janë të mirëpërcaktuar. Kjo është e qëllimshme, në mënyrë që brenda tyre të futen kategori njerëzisht nga më të ndryshmit. Përkufizimi i mirëpërcaktuar i kategorisë së teologut apo opinionstit do të sillte domosdoshmërisht kufizimin e fushëveprimit të tyre. Rrjedhimisht, jo çdokush do të kishte mundësinë që të dilte për të dhënë opinion apo për të folur për fenë.

Në strukturën e emisioneve televizive shqiptare, teologu luan të njëjtin rol si opinionisti. Ndërkohë që opinionisti thirret për të dhënë opinion për çdo gjë që ndodh brenda sferës laike, teologu thirret për të dhënë opinion rreth çdo gjëje që ndodh brenda sferës fetare. Teologu dhe opinionisti kryejnë saktësisht të njëjtin funksion, vetëm se kanë fushëveprime të ndara. Prandaj edhe termat teolog dhe opinionist lihen të papërcaktuar mirë, në mënyrë që kategoria t’i shkojë përshtat pothuajse çdokujt.

Fatkeqësisht, roli që i jepet teologut, si opinionist fetar, nga organizatorët e emisioneve televizive, kalohet i pavërejtur nga hoxhallarët që marrin pjesë në këto emisione. Ashtu siç, po i njëjti opinionist, thirret të japë mendim dhe të flasë për çështje nga më të ndryshmet, ashtu edhe po i njëjti hoxhë thirret të flasë për 11 Shtatorin (marrëdhënie ndërkombëtare), për hyrjen e Islamit në Shqipëri (histori), për çështjen e shamisë (drejtësi, ligj), për çështjen e magjistarëve dhe profetëve të rremë (akide) etj, etj.

Ashtu siç kategoria e opinionistëve përbën një varfërim të mendimit, një pengesë drejt mendimit elitar dhe dijes së vërtetë dhe një problem për ngritjen e një diskursi cilësor mbi problemet në Shqipëri, ashtu edhe kategoria e teologut, si opinionist fetar, bëhet pengesë për trajtimin cilësor të temave shqetësuese për myslimanët shqiptarë, ngritjen e një diskursi të mirëfilltë fetar dhe për shpalosjen sa më të mirë ndaj publikut të gjerë të vlerave islame.

Për ta përmbyllur, jam i mendimit se duhet të tregohemi më respektues ndaj terminologjisë dhe emërtimeve të trashëgimisë sonë islame dhe më kritikë ndaj huazimeve të terminologjive të huaja. Për këtë duhet, ndoshta, të marrim shembull edhe nga besimet e tjera fetare në Shqipëri, të cilat i ruajnë me xhelozi terma si arkimandrit, dhjak, famullitar, meshtar, ipeshkëv, nunc apostolik  etj., dhe i përdorin ato në paraqitjet e tyre publike. Ne duhet t’i vlerësojmë dhe t’i qëndrojmë më besnikë termave të trashëgimisë sonë islame në Shqipëri. Në rastet kur rrethanat e reja kërkojnë përdorim të termave të rinj, ne duhet t’i përzgjedhim ato që të jenë në përputhje me vlerat dhe parimet tona fetare, duke ardhur si fryt i një analize kritike të lartë dhe i dinamikave të brendshme të vetë bashkësisë sonë.

[five-star-rating]

Bibliografi

 

  1. “Encyclopedia of Islam” (Leiden: Brill, 1999),  [CD-ROM edition],

 

  1. “The Qur’an: An Encyclopedia”, edited by Oliver Leaman (Routledge 2006).

 

  1. “The Cambridge Companion To Classical Islamic Theology”, editet by Tim Winter (Cambridge University Press 2008).

 

  1. “New Catholic Encyclopedia”, Second Edition, Vol. 13 (Thomson & Gale 2003)

 

  1. “Encyclopedia of Theology: A Concise Sacramentum Mundi”, edited by Karl Rahner (burns & oates 1975).

 

  1. “Dizionario di teologia fondamentale”, diretto da René Latourelle dhe Rino Fisichella (Cittadela Editrice 1990).

 

  1. Revista “Zani i naltë”, numri 8, viti 1937

Comments

  • Falemnderit per kete trajtese z. Beka

    Braktisja e terminologjise se vjeter myslimane ne veteperkufizimin publikisht, teorikisht eshte shenje inferioriteti. Po ta germosh me thelle, eshte edhe fryt i diskreditimit te figurave si hoxha prej propagandes komuniste disadekadeshe, por edhe fryt i ezaurimit i ca roleve te vjetra qe kishin njerez te fese ne perfytyrime popullore (hoxha si sherues magjik bie fjala, ose si frenues i risive etj). Problemi qendron edhene faktin se publiku nuk e kupton dot perditshmerine fetare (faljen e 5 koheve, agjerimin etj) pervecse si profesion. Keshtu qe nese dikush del dhe shpjegon dicka qe lidhet sadopak me fene ne publik, fjala e tij do te futet ne kornizen e duhur vetem nese folesi paraqitet si besimtar profesionist, pra ose si rrogetar i KOmunitetit Mysliman, ose si “teolog”, pra si i diplomuar diku per “pune feje”. Ky termi i fundit mbyl shume halle: edhe e europianizon mjedisin ku perdoret si term, po edhe mbron “njeriun e fese ” disi nga agresiviteti post-komunist, sepse e largon nga imazhi i oriental dhe i prapambetur i hoxhes, e po ashtu e paraqet simbolikisht si pranues te nje lloj marreveshjeje me Perendimin, Eliten etj. pikerisht meqe po vetethirret me termat e tyre.

    Termi “teolog” ne fakt eshte ekuivalenti i kollares qe nuk i shkon fare hoxhallareve kur dalin ne publik

    Bereqeti

  • Perhere kam vrare mendjen nese hoxhallaret qe vete-identifikohen si ‘teolog’ do pranonin te quheshin ‘mutakalimun.’ E dyshoj. Megjithate, Ghazali ka nje sqarim interesant ne repliken me sektet ismailite dhe batinite. Ai thote, nuk po citoj por po shkruaj nga memorja, se meqenese ato sekte nuk besojne tek vertetsia e burimeve tona, atehere nuk mund te debatohen me tekstet e hadithit. Per kete arsye, ai debatoi inkoherencen racionale te qendrimeve te tyre. Shkolla te akides si Mutazilate, te cilet trasheguan nga sistemi mendor I mendimit helen, debatuan pikerisht rreth mundesise se njohjes se Zotit nepermjet intelektit. Ne aspekte dhe ne shkalle te ndryshme te gjitha shkollat e tjera te sunizmit debatuan me ta, por se paku esharite dhe maturidite shpesh, kam pershtypjen, debatuan duke perdorur te njejtin sistem mendimi si mutazilitet. Tradicionaliste te njohur si Ibn Tejmija apo Ibn Kajmi, qene te sukseshem, besoj, pikerisht sepse zoteruan gjuhen dhe logjiken e mutezaliteve dhe me gjere te trashigimise heleniste. Qendrimi skeptik I hoxhallareve tane dhe shumices se shkollave te rendesishme fetare ne boten islame si pasoje e nje leximi te ngushte te trashigimise hanbelite, eshte, per mendimin tim, nje nga varferuesit e mendimit fetar mysliman ne kohet moderne. Gjithsesi, autore modern si Tarik Ramadan kane vene ne dukje qe nuk ka ekuivalence te ne traditen skolastike islame te teologjise sic eshte kuptuar ne krishterim sepse kelami eshte tjeter gje nga teologjia. T.J. Winter ne nje nga tekstet qe I referohet autori I ketij shkrimi, thote qe teologjia islame nuk gjendet vetem ne tekstet e kelamit por edhe ne ato te tasaufit dhe jurisprundences. Gjithsesi, se fundmi duke qene se gjithe shkollat e akides se suniteve u formuan nda debatet me mutazilitet, a nuk vjen kjo mjaftueshem afer me premisat qe sollen nevojen per teologjine?

  • Ne fakt, me shume teolog eshte dikush qe ka mbaruar studimet per filozofi sesa hoxhallaret shqiptare, shumica e te cileve kane mbaruar per mesimdhenie fetare, dave apo, me e shumta, per sheriat. Te gjitha keto jane shume larg teologjise dhe termi teolog eshte tregues i papercaktueshmerise se statusit me te cilin paraqiten hoxhallaret televizive apo telehoxhallaret shqiptare. Me nje llaf, nuk dihet cfare jane sepse i jane larguar shume profesionit te tyre real.
    Problemi kryesor i menyres sesi “teologet” shqiptare perpiqen te argumentojne termin me te cilin percaktojne profesionin e tyre (pra teologjine), eshte fakti qe ata nuk interesohen per kuptimin e termit ne vetevete, por per menyren qe, sipas tyre e kupton populli. Kjo eshte dicka krejtesisht pa lidhje, pasi, se pari ata nuk dine asgje se cfare kupton populli, por nga ana tjeter, ata i referohen per prezantimin e tyre publik, pjeses me te paafte per te kuptuar te publikut, dhe kjo do te thote nje bjerrje e frikshme e komunikimit.
    Kjo do te thote se tashme kemi edhe teologe turbofolk, qe komercializojne komunikimin fetar deri ne nivelet me vulgare te komunikimit shoqeror.

    • Dalan mendoj se humbet fokusi dhe vlera e debatit kur fillojme te bejme pergjithesime. Mendoj se debati mund te zhvillohet ne parim pa qene e nevojshme qe ne castin kur shkruajme komentet te kemi ne koke imazhin e telehoxhes qe nuk na pelqen. Per mua artikulli sjell vemendjen tek nje zhvillim interesant nga pikepamja antropologjike ku nje term si ‘teolog’ mbivendoset e me pas, pa shume shqyrtim perqafohet nga perfaqsues fetare ne media. Cfare qendrimesh, supozimesh, konsideratash kulturore mbart ne vete perzgjedhja e ketij termi nga drejtuesit e emisioneve dhe nga vete ata qe nga ky proces kthehen ne ‘teologet.’ Telehoxhallaret mund t’I kritikosh ( ose jo) per shume gjera, por premisat kulturore qe sjellin keto shtysa nuk jane faji I tyre.

      • Duhet te jesh i bindur se percaktimin e statusit teolog nuk e bejne drejtuesit e emisioneve, por e percaktojne vete hoxhallaret. Thuajse kudo, kur dikush te therret ne nje emision, te pyet fillimisht se cfare statusi ke, cfare profesioni, cfare pozite, me nje llaf si te te prezantoje ne titra dhe patjeter qe percaktimi “teolog” eshte bere, ne mos nga vete “teologet” apo teleteologet, te pakten eshte bere me miratimin e tyre. Por une jam i bindur se ky percaktim eshte i tyre, pasi termi teolog perdoret prej tyre edhe jashte ekraneve, edhe neper xhami. Pra, efektet kulturore, jane produkt i vetkonceptimit te tyre per stausin e tyre.
        Ti mund te kesh te drejte kur mendon se pergjithesimet e shperqendrojne fokusin e debatit, por gjithsesi ajo qe thashe eshte e vertete.

  • Selam alejkum ue rahmetullah

    Shqetesim shume i drejte, sipas mendimit tim.

    Pas gjithe kesaj qasje te ketij problemi mendova se ne fund do te gjej edhe nje lloj orientimi drejt zgjidhjes. Pra cilat jane termat apo emertimet me te sakta duke ditur se te gjitha emertimet qe perdoren deri me tani jane jo shqipetare dhe per cdo njeren ka nga nje objeksion.

    Selam

  • Shume i thjeshte, hoxhe, imam, myfti, hatib, muezin, vaiz, studiues i fese, besimit, legjislacionit, (etj) islam… ne varesi te rastit.

    • Nejse, mendoj se autori na jep shkak edhe per nje diskutim tjeter, se pse dhe se si, si rjedhim te cfare zhvillimesh historike e trendesh sociale disa terma fillojne te humbasin aftesine perfaqsuese. Ve re, per shembull, se fjala Mulla (fjala vjen Mulla Jakupi, rahmet paste) perdoret ne Maqedoni dhe Kosove po nuk perdoret me ne Shqiperi dhe nuk mendoj se ka ndermend njeri nga mysliamnet ta riperterije per shkak te konotacionit negativ dhe arkaik qe mbart. Ne epoken e shenuar nga Mulla Omari i talebaneve, kush do doje te quhet Mulla! Duhet menduar per terma perfaqsues nga tradita qe sherbejne dhe mendoj se fjala “imam” eshte me se miri.
      duhet shtuar se eshte zhdukur edhe veshja fetare qe dallon imamin. Vertet ne perserim formulen se nuk ka kler ne islam, por mungesa e prezences se callmes, takies, zhybes se gjate, te cilat mund te mbahen ne menyre dinjitoze nga imamet tane, do sherbente ne kete aspekt. Ne bejme ger-ger per prezencen dhe pranimin e myslimaneve me shami ne sferen publike por edhe kur dalin si perfaqsues te myslimaneve, hoxhallaret tane vishen si gjithe mileti.

  • Selam,
    Pyetja e pare, terma si hoxhe, imam, myfti, hatib, muezin…nuk permbajne po aq inflacion sa termi teolog…e dyta, opinionistet nuk flasin vetem per sferen laike por dhe ate fetare….shpesh hoxhallaret apo dhe nje besimtar perballet me te tille…e treta, dikush qe ka mbaruar universitetin per fe ka studiuar dhe per histori, fikh, akide dhe eshte specializuar ne nje fushe te caktuar…me pak fjale analiza e definicionit qendron por jo problematika….une kam bindjen qe shume hoxhallare apo studiues te fese tek ne nuk e kane pasur idene, sic edhe shumica e gazetareve apo opionbereseve sec do te thote termi teolog…edhe vete artikull shkruesi ka cilesuar se sot kurrikulumet e shkollave ne perendim perpiqen per ta ekiuvalentuar termin teolog me kelamistet…nga ana tjeter dhe historia e termit teolog ka kaluard disa etapa te cilat kane te bejne me kontekstet e zhvillimeve filozofike por dhe fetare te kohes…personalisht nuk e shoh problemin se pse hoxhallaret tane kur dalin ne televizion emertohen teolog sesa me mesazhin qe percillet ne publik….per sa kohe publiku ka nje perceptim per teologun si dikush qe ka njohje per fene, dhe hoxhallaret pretendohet qe ta kene ate, praktikisht nuk mendoj se eshte problem kaq serioz…ai mund te jete problem ne trajtesa akademike…do dilte shume me qesharake qe dikush te ftohej dhe te paraqitej si hatib (nuk e di si do perkthehej kjo per publikun) apo vaiz apo dhe vete termi hoxhe….terma si historian i fese apo sociologu i fese, njohesi i ligjit, i ekonomise islame etj ne pergjithesi lidhen me ata qe diplomohen ne shkolla jo fetare por laike qe kane program per studimin e fese ne nje metodologji te ndryshme…Per ta mbyllur artikulli per mendimin tim ka vlere pa dyshim ne lidhje me etimologjine e termit teolog por jo me fenomenin….ne pergjithesi hoxhallaret titullohen drejtuesi i xhamise x apo y….ndonje ish apartcik KMSH merr graden teolog….

  • Problemi nuk shtrohet se cfare krijon prezantimi si teolog tek populli qe shikon televizor, por tek perceptimi qe hoxhallaret kane per profesionin e tyre, si dhe per perceptimin qe ata kane mbi mesazhin qe synojne te percojne ne media, apo edhe mbi objektin qe ata mund dhe duhet te trajtojne ne to. Pra, fakti qe ata paraqiten si teologe (dhe kete nuk e bejne vetem ne media, por kudo) tregon se ata nuk ia kane idene ekzaktesisht statusit te tyre, dhe kjo deshmohet me pas ne faktin qe ata jane te gatshem te ofrojne opinione per cdo lloj fushe: marredhenie nderkombetare, politike, kulture, sociologji, filozofi, psikologji, ekonomi, art, sport, etj. Hoxhallaret tane ndjehen specialiste per te ofruar opinione per marredheniet midis SHBA-se dhe Rusise, per krizen ekonomike, per globalizimin, per problemet sociale, per integrimin ne Europe, per Big bang-un, per liberalizmin apo pragmatizmin, per pushtimin osman, per trinitetin, per stresin post-traumatik, per Realin e Madridit, per planifikimin familjar, per marredheniet gjinore, per konstitucionalizmin, per ndertimin e institucioneve…
    Dhe gjithe kete shtrirje te fushes, per te cilen ndjehen kompetente e bejne megjithese leximet e tyre jane aq te ngushta sa veshtire se do te mund te kalonin formimin e nje gjimnazisti relativisht te pergatitur.
    Nga ana tjeter,problemi eshte se kush eshte auditori i nje televizioni. Sigurisht, shumica e popullit nuk e di se cfare do te thote teolog (ashtu sic edhe vete teologet, qe ne fakt jane po aq popull sa ata te cileve po marrin persiper t’u japin mend nga ekrani, nuk e dine). Por fakti qe shumica e popullit nuk e di, nuk do te thote se nuk ka problem ta perdoresh si term, pasi ka njerez qe i dine keto pune dhe zhgenjimi qe vjen prej kontrastit te asaj qe ata presupozojne se duhet te jete nje teolog me ate qe shohin, behet shume i madh.

  • Shkrimi analizon një fenomen gjuhësor dhe filozofik dhe paraqet një analizë të mirë në fushën e teorisë dhe ndoshta është i pari i këtij llojit te shqiptarët, sepse këto debate janë bërë edhe më herët neë ish Jugosllavinë…Ajo që doja ta thoja në këtë rast është se marrja e termit teolog për përdorim nga ana e hoxhallarëve është ma shumë një ndikim nga tokat shqiptare nga ish jugosllavia, sepse në kohën e komunizmit në Jugosllavi është përdorë me të madhe ky term, saqë edhe fakulteti i shkencave islame në Sarajevë quhej Fakulteti teologjik islam dhe kjo si rrjedhojë e pengimit të vazhdimit të zhvillimit të jetës fetare në formën tradicionale…Mendoj se kjo informatë do të ndihmojë shumë për rumbullakësimin e kësaj analize…

    • Gezohem te shoh ketu hoxhe Bekirin te cilin perfitoj nga rasti ta pershendes. Doja tu kujtoja bashkebiseduesve se ne Shqiperine tone na eshte imponuar kurdo se ke kryetar feje do kemi, se cfare drejtimi fetar do kemi, se cfare patronesh te huaj do na vihen mbi krye, na eshte imponuar me ligj, sanksionuar ne mareveshjen e KMSH me shtetin edhe se sipas cilit medhheb duhet te falemi. Nje shtet laik sic pretendon ky i joni imponon edhe medhhebin. Atehere pse habitemi qe mbivendosen tek bashkesia jone edhe termat identifikues si teologe?

      thjesht duhet kujtuar me mirekuptim qe fenomeni qe qendron mbrapa emertimeve te tilla eshte me i madh se gjithe bashkesia jone edhe se hoxhallaret tane, dhe fakti se pse termat “hoxhe” perceptohen sot si arkaik, te dale mode, me konotacione negative, injorance, e sharlatanizmi, per te gjitha keto nuk i kane fajet hoxhallaret tane.

      Pastaj ceshtja se per cfare temash flasin hoxhallaret ne televizor nuk me duket se eshte drejteperdrejte e lidhur me cfare ngrihet ne artikull e ndoshta duhet bere muhabet here tjeter. Thjesht besoj se qofte kollaret qe mbajne hoxhallaret dhe qe i permend nje nga komentuesit me heret, apo pranimi i emertimit ‘teolog’ reflektojne trende me te medhaja per te cilat nuk mund te bejme fajtore hoxhallaret dhe as nuk kemi pse vendosim kufizime te panevojshme rreth kollareve te te gjitha llojeve.

  • Duhet te kuptojme se ka nje ndryshim shume te madh midis hoxhallareve ne Maqedoni e Kosove me ate qe po ndodh ne Shqiperi, ashtu sic ka nje ndryshim shume te madh midis xhemateve te xhamive atje dhe ketu. Sigurisht, Islami ne Kosove e Maqedoni eshte shume me i konsoliduar dhe me i zhvilluar se ne Shqiperi dhe te kjo vlen edhe per xhematin edhe me hoxhallaret.
    Ne rastin e shkrimit te Bekes per perdorimin e termit teolog, ajo qe thuhet ne shkrim, dhe qe po diskutohet edhe ne komente eshte se, nuk po i fajsojme hoxhallaret (ketu e kam fjalen me teper per hoxhallaret ne Shqiperi) per inflacionin qe kane pesuar termat fetare, perfshi edhe fjalen hoxhe, ku natyrisht ka peshen kryesore propaganda komuniste por edhe ajo mediatike sot. Ajo per te cilen mendoj se duhen fajsuar hoxhallaret eshte kompleksimi perballe ketyre termave, duke u munduar te rrokin perkatesi te huaja, qe nuk u shkojne pershtat dhe qe nuk kane lidhje me ta. Nga ana tjeter, ajo per te cilen jane fajtore, eshte fakti qe ata nuk kane bere asgje per rigjenerimin dhe rehabilitimin e termave fetare dhe te hoxhes si figure. Pra, nese ky term ka marre nje shije te keqe, ata nuk kane ofruar nje imazh qe ta embelsoje sadopak kete shije. Madje perkundrazi, mendoj se kane ndihmuar me shume per inflacionin e tyre, ne hidhsimin e kesaj shieje, me paraqitjen qe bejne ne publik.

  • Se pari kompleksi i inferioritetit eshte shtrire kudo dhe jo vetem ne kuadrot fetar, kjo per shkak te nje propagande pa fre dhe negative qe i behet fese islame nderkombtarisht…Sot jo vetem nje hoxhe por dhe nje musliman i thjeshte nuk e ka te lehte te integrohet pasi paragjykohet dhe sinkronizohet me imazhet qe i prodhon media pa dogane. Hoxhallaret ashtu sic edhe cdo musliman ne Shqiperi i perkasin nje gjenerate tranzitore e cila eshte shkeputur nga tradita e meparshme dhe vete eshte rritur me nje imazh jo pak negative per figuren e hoxhes dhe priftit ne vegjeline e tij. Keto jane procese sociologjike qe duan kohen e tyre ndaj ti shohesh me nje lupe te sterholluar dhe te ndertosh teori se gjoja hoxhallaret e kane huazuar termin teolog per te fshehur dobesite e tyre me duket premature. Nga ana tjeter une nuk shoh asnje problem nese nje hoxhe eshte i afte te trajtoje probleme sociale, politike, kombetare dhe nderkombetare nese i ka kapacitetet e duhura. Te qenurit hoxhe nuk te perjashton apriori nga aspektet laike te jetes por perkundrazi ky eshte dhe problemi sot ndarja me thik e jetes publike me ate fetare. Gje qe Ramadan e citon shpesh. Problemi eshte a jane te paisur hoxhallaret tane me metodologjine e duhur per te bere te tilla analiza…une mendoj se jo, sic eshte dhe e gjithe shoqeria shqiptare….Pra analiza nuk duhet te ngrihet mbi premisen se te jesh hoxhe smund te flasesh per politike ekonomi apo psikologji apo dhe e kunderta te mos qenit hoxhe nuk te heq te drejten te mos flasesh per fene nese i ke aftesite e duhura. Shkrimi i Bekes ketu e ka problemin qe ngre nje problem mbi premisa komplet te tjera. Keqkuptimi i fjales teolog ashtu sic dhe citon hoxhe Bekimi duhet pare dhe ne kontekstin shqiptar dhe se si ka ardhur kjo terminologji ne leksikun tone. Per 40 vite ky term u hoq nga cdo lloj shkence ne Shqiperi keshtu qe nuk pritet qe hoxhallaret tane te sotem ne nje moshe mesatare rreth 30 vjec te kene njohurite e sakta per kete term dhe akoma me keq te abuzojne me te. Me pak fjale artikulli ndihmon shume ne kuptimin e termit teolog por jo ne adresimin e problemit te tij. Ti studiosh hoxhallaret te shkeputur nga pjesa tjeter e shoqerise eshte nje metodologji e gabuar qe vihet re ne shume analiza dhe kritika te ngritura vazhdimisht…Nese do bente Beka nje statistik neper xhami dhe te pyeste hoxhallare dhe xhemat se cfare do te thote termi teolog pergjigja do ishte pak a shume e njejte…

  • Artan, nuk eshte duke i vecuar askush hoxhallaret nga zhvillimet e pergjithshme ne shoqerine Shqiptare. Perkundrazi, Rezart Beka e trajton “teologun” si fenomen, ne paralelizem me “analistin”. Pra inflacioni i dijes fetare shkon perkrah inflacionit te dijes shoqerore, kulturore, politike apo ekonomike. Natyrisht muslimanet vuajne, ne nje mase te madhe, nga probleme te ngjashme si kudo ne shoqerine shqiptare.
    Fakti qe po flasim per hoxhallaret nuk do te thote se te tjeret nuk kane probleme, por eshte normale qe problemet diskutohen duke u vecuar, pasi nuk mund te diskutojme per gjithcka ne te njejten kohe.

    Nje pike ku nuk bie plotesisht dakort me ty, eshte fakti qe, vertete emri hoxhe ka marre konotacion negativ prej mediave dhe eshte e vertete qe jo vetem hoxhallaret vuajne nga kompleksi i inferioritetit si dhe pamundesia per tu integruar. Por, duhet te kuptojme se, nese nje besimtar i thjeshte vuan nga mosintegrimi ne shoqeri, nuk eshte njesoj kur kete problem e ndeshim tek kleriket. Kjo pasi hoxhallaret jane drejtuesit e bashkesise dhe si te tille, kur semuret koka problemi eshte me i madh. Nga ana tjeter, ka nje kategori muslimanesh qe nuk kane probleme integrimi, dhe kjo gjendet kryesisht tek ajo pjese e tyre qe ka intelektin e duhur te mbroje bindjet e veta. Pra, dizintegrimi klerikal apo “teologjik”, eshte problematik, pasi, jo vetem qe behet fjale per elitat drejtuese te fese, por mbi te gjitha dizintegrimi i popullit, eshte pasoje e orientimit te gabuar kulturor qe i kane dhene hoxhallaret. Hoxhallaret pra, jo vetem qe jane vete te paintegruar, por ata edhe prodhojne nje bashkesi te paintegruar. Bashkesia eshte produkt kulturor i ligjerimit fetar qe eshte prodhuar nga hoxhallaret dhe kjo do te thote se paaftesia e shoqerise per tu integruar buron pikerisht nga paaftesia e elitave per te qene pjese e shoqerise.

    Nga ana tjeter, sic e the edhe vete, regjimi i Enver Hoxhes paraqiti per vite me rradhe nje propagande te fuqishme antiklerikale ndaj prifterinjve dhe hoxhallareve, por ajo qe ndodh sot eshte fakti qe prifterinjte, ne nje mase te madhe, duket se e kane kapercyer kete kompleks, nderkohe qe hoxhallaret jo vetem qe nuk e kane kapercyer, por duket se po e perforcojne. Kjo normalisht lidhet edhe me faktin qe propaganda tashme po vahxon me shume ndaj hoxhallareve, por nuk duhet mohuar edhe roli i vete hoxhallareve ne stereotipet e krijuara per ta. Pra, ne nje mase te konsiderueshme kjo vjen edhe per shkak te paaftesise se tyre per te artikuluar mendimin e duhur, ne perputhje me zhvillimet kultuore ne vend.

    Se fundmi, natyrisht do te ishte mrekulli qe hoxhallaret te kishin aftesine e nevojshme per te artikuluar mendim ne fusha te tjera me te cilat lidhen zhvillimet e sotme shoqerore, por, sic duket qartesisht jane shume larg kesaj. Nje gje te tille e kane bere hoxhallaret tane perpara 67-s, te cilet kane qene pjese e rendesishme e zhvillimeve shoqerore ne vend. Emri i ketij forumi, E-Zani i Nalte, buron pikerisht nga respekti yne per vepren e tyre. Megjithate, ajo per te cilen ben fjale artikulli ka te beje me faktin qe ligjerimi fetar eshte shume larg gjuhes fetare. Imami, myftiu, vaizi, mund te prekin tema jashte profesionit te tyre, por ligjerimi i tyre mbetet nje ligjerim mirfillti fetar. Vaizi del nga fusha e vet, ne funksion te mendimit fetar qe ai paraqet, por kjo nuk shkon, kur ligjerimi fetar humb thelbin e vet dhe imami nuk merret vesh se nga c’pozicion flet.

  • Ergys burimi i narratives se integrimit se muslimaneve nuk eshte me eskulizivitet i hoxhallareve dhe sot kjo vjen si rezultat i zhvillimit teknologji…sot ka shume burime konkuruese ne lidhje me formesimin e personalitetit dhe peisazhit te te qenurit fetar…sot facebook eshte kthyer teologu me i sukseshem…..fuqia teknologjike sic do te thoshte nje profesor i te drejtes se komunikacionit i ka hequr te drejten cdo forme mediatike per te pasur eksluzivitetin e informacionit….vete pranvera arabe ishte nje shembull ku roli i hoxhallareve ishte mbase sekondar….ne kete aspekt dhe pesha specifike e hoxhallareve duhet balancuar me mjetet efikase te komunikimit…sot shume hoxhallare dhe jo vetem ata, pra nje brez qe eshte mbi te 35vjec dhe qe ka nje fare mungese zhderjellsie me teknologjine ka nje humbie terreni ne aftesite komunikuese…ne kete aspekt trajtimi i gjerave duhet pare duke u nisur konkretisht dhe jo nga parime ideal si dihet por si eshte fenomeni konkretish….sot mundet nje site si e-zani te kete me shume vizitore te vemendshem sesa besimtare ne xhami, dhe sasia e informacionit qe shperndan ky forum te jete me depertues apo ndikues, qe do te thote sot institucionet klasike si ai i hoxhes apo medias konkurohen nga forma te tjera komunikuese po aq influencuese…ne kete kuptim influenca e hoxhallareve si ne kuptimin poziti apo pezhorativ duhet marr me shume kujdes….ne urojme qe hoxhallaret e sotem ti pergjigjen standarteve komunikuese te hoxhallareve si Dalliu apo Ali Korca qe pervec kursise se xhamise perdornin dhe penen, edhe si gazetar por dhe ne zhanre te tjera te letersise apo dhe me gjere…jam i bindur se keta hoxhallare do ti pergjigjeshin shume mire sfidave te komunikimit modern…

  • Dakort jam me ty. Roli i hoxhallareve vjen duke u kufizuar ne boten moderne dhe kjo natyrisht per arsyet qe ti paraqet, qe lidhen kryesisht me zhvillimin e komunikimit, por ndoshta edhe per shkak te shume dukurive te tjera, sic eshte psh. fakti qe sot muslimanet ndeshen me nje krize mendimi ne raport midis mendimit fetar dhe zhvillimeve te modernitetit. Duke qebe se mendimi fetare, ne nje nivel te konsiderueshem, nuk u ka gjetur pergjigjet e duhura problemeve qe ka sjelle moderniteti, kjo i ben shume njerez te mos binden me lehtesisht prej fetvave te prera, shpeshhere te pamenduara mire te hoxhallareve, te cileve, ne menyre masive, u mungon formimi i duhur ne trajtimin e dukurive moderne.
    Megjithate kjo ka problemet e veta. Sic kane vene re studiues te shumte te ketij fenomeni, kjo ka sjelle dukurine e formimit fetar te masave, pa paranine e autoriteteve, gje qe ka krijuar potenciale per ekstremizem, per rryma te shumta shpesh problematike. Kjo behet me teper nje krize perfaqesimi sesa nje zgjidhje.
    Megjithate, megjithese roli i hoxhallareve vjen dhe behet me i paket ne rrethet e besimtareve, perseri mendoj se roli i tyre ne imazhin publik te Islamit eshte i rendesishem, ndaj ata kane shancin te krijojne nje imazh te mire apo te keq. Fakti qe ata kane statusin e perfaqesimit, qe ua jep “rroba fetare”, si dhe qe jane bere personat qe pergjigjen ne publik per ceshtjet e fese, ndikon ndjeshem ne kete. Sigurisht, nuk eshte vetem televizioni burimi qe prodhon imazhin e nje komuniteti shoqeror, por gjithsesi ka ndikimin e vet, gje qe mendoj se duhet evidentuar.

  • i nderuar Ergys , me shume se kujtdo ty te shkon per shtat shprehja e famshme e nje personazhi shekspirian:”…llafe, llafe imzot…”

  • Po ata qe duhet te benin veprat Alba, jo qe s’i kane bere, por edhe llafet nuk dine t’i bejne. Mbase po ta dinte Shekspiri si ia perdore shprehjet e personazhit, s’do t’i vinte dhe aq mire.

  • Your email address will not be published. Required fields are marked *