Islami me Direktivë nga Lart!





Besnik Sinani.*

Fusha e literaturës fetare, e krahasimit të religjioneve, e mendimit etik dhe teologjik të feve të mëdha, në gjuhën shqipe është djerrë. Por teksa mungojnë botime të mirëfillta, nuk mungon oferta bujare e literaturës fast-food në internet, nga ku zgjidhet herë pas here të furnizohet sporti amator i polemikave fetare. Në botën pas 11 Shtatorit, asnjë fe nuk ka qenë më atraktive për ata që duan të provojnë dorën në këtë zeje se sa Islami. Artikulli “Iluminizmi i munguar Islamik” i Fisnik Basha, botuar tek faqja Saktivista, na vlen si ilustrim.

Përpara se të tentohet çfarëdolloj angazhimi me këtë tekst, vlen të pranohet dështimi përballë kësaj lloj literature. E ngritur mbi përgjithësime, të cilat për nga natyra e literaturës fast-food janë të mbushura me deklarime të kompaktuara e të reduktuara, kërkohet që çdo argument i ngritur në këtë mënyrë të çmontohet me paragrafë të tërë, shpjegime terminologjike, standartesh metodologjike, dhe referenca të literaturës kritike. Një trakt polemik imponon kështu nevojën e një eseje të gjatë. Le të marim një shembull të përdorur shpesh nga ata që përsërin argumentet që sjell këtu autori, të cilin nuk mund ta akuzojmë se i ka të vetat këto kapërcime.

F. Basha shkruan: “Ajo që mbetet të thuhet mbi Islamin është se mban një premtim të madh, por jo i tillë si është sot. Atëherë kur një valë e re dhe e guximshme e filozofëve Islamik do t’i ri-hapë  dyert e ixhtihadit, apo ushtrimit të pavarur të arsyes mbi çështjet  fetare…” Autori nuk sqaron se çfarë është ixhtihadi, se ç’funksion kryen në mendimin islam, se kur u mbyllën dyert e ixhtihadit dhe çfarë do të thotë kjo mbyllje. Për këtë çështje kaq të rëndësishme pas të cilës varet mundësisht fati i miliona shpirtërave të humbur, autori nuk thotë asgjë më shumë.

Mbyllja e derës së ixhtihadit, apo ushtrimit të pavarur të arsyes – një përkufizim gjysmak i fenomenit për të cilin kërkon të na sqarojë autori, është temë tepër e preferuar e polemistëve të sotëm. Ka ndodhur që ka patur figura si Irshad Manji që e promovojnë këtë tezë në televizionet më të njohura të botës dhe kur pyeten se a e kuptojnë se ç’do të thotë ixhtihad, lehtësisht deklarojnë se “I googled it.” A është efikase të fillojmë të sqarojmë termin dhe historikun e fenomenit, gjë që do na kërkonte shumë faqe? Do më duhet të mjaftohem duke cituar ndoshta autoritetin më të njohur në Perëndim të këtij koncepti, profesorin e Universitetit të Columbias në New York, arabin e krishterë, Wael Hallaq, i cili thotë se dera e ixhtihadit nuk është mbyllur kurrë. Problemi është se varianti i shkurtër i sqarimit të kësaj çështjeje nga Hallaq është një artikull 50 faqesh, mbushur me studime rastesh ligjore, tekstesh teologjike, arkivash osmane rreth ligjit të tokës e të tjera e të tjera. A ka më njeri dyshime pse literatura e tipit që na sjell F. Basha e ka fituar davanë? Kur ti ke filluar me ixhtihadin, ai ka mbaruar me Volterin, Spinozën, Hinduizmin, Farabiun e shumë e shumë të tjerë.

Por t’i referohesh Islamit si “muhamedanizëm” kaq vite pas diskreditimit skolastik të Orientalizmit, të marrësh për referencë figura të cilat me gjithë gjeninë e tyre, mbartin një sërë mëkatesh paragjykuese e raciste nga koha kur jetuan, si Volteri, dhe ta bësh këtë pa iu referuar asnjë teksti relevant të traditës që po shqyrton, kërkon si parakusht një klimë publike të mbushur me paragjykime dhe një fushë djerrë në studime. Hapësira shqiptare t’i siguron të tëra këto. Kështu që nuk është efikase të marrësh të komentosh paragraf për paragraf këtë artikull që të shpie si me qilim magjik nga Krishtërimi tek Islami, Iluminizmi e etërit e Revolucionit Amerikan, por vlen të ngresh disa pyetje rreth kësaj lloj literature.

Pse ka rëndësi të përballesh me këtë lloj literature? Kjo lloj literature synon të shpjegojë mëkatet e vërteta apo të supozuara të historisë politike të asaj që quhet “bota islame” si rrjedhojë e drejtëpërdrejtë e Islamit, apo Islamit siç është, duke lejuar për mundësinë e një Islami të mirë, Islami siç duhet të jetë, qepur nga pas ndonjë term seksi si fjala vjen Islam progresist, apo iluminist, gjë që për nga vetë natyra e diskursit, është Islami sipas imazhit të atyre që vetë-identifikohen si të iluminuar.

Pretendimi është politik dhe jo rastësisht dëgjohet shpesh nga apologjetët e pushtimit të Irakut. Faji për këtë gjendje të mjerë në Irak, shkon ky argument, nuk është i pushtuesit, por i armiqësisë së lashtë shia-suni, i pengesës që ngre Islami për demokracinë etj., etj. I njëjti argument dëgjohet nga supremacistët evropianë të tipit të Oriana Fallaci-t, e sigurisht nga partizanë të një sërë religjionesh të tjera, të cilët edhe pse besojnë në superioritetin e fesë së tyre, mëkat që autori ja mvesh vetëm Islamit, autori këta të tjerët vendos t’i kategorizojë në megatabllonë e tij tek fetarët e iluminuar. Alas, dëgjohet ky argument edhe nga “të penduarit” myslimanë, “the natives” të cilët për hir të fesë së tyre dhe bashkëfetarëve të tyre u vihen në shërbim projekteve të mirë-paguara të rock star-ëve të Islamofobisë. S’kishte si të ishte ndryshe.

Arroganca e argumenteve të tilla rreth si duhet të jetë Islami supozon të njëjtën vetë-kënaqësi të misionit civilizues, të barrës të njeriut të bardhë, apo të demokratizimit të botës të George Bush. Islami duhet të heqë dorë së qeni ajo që me simbolet, narrativat, pretendimet e veta për të vërtetat e mëdha u jep kuptim jetës së aderuesve të vetë, në emër të çlirimit që ofrojnë të iluminuarit ndaj vëllait të vogël, barbarit të mjerë dhe të pandriçuar – Islamit.

Nuk i shoh aspak si rastësi pikëtakimet e këtij ligjërimi me mendimin e fundamentalistëve myslimanë. Të dy palët i atribuojnë Islamit një efekt totalizues, të pavarur dhe të paefektuar nga historia. Gjendja e “botës myslimane” është kjo që është për shkak të Islamit / Vetëm Islami do zgjidhë problemet e “botës myslimane.” Gjysëm shekulli regjime shekullare nacionaliste në shumicën e vendeve arabe janë irelevante në këtë përcaktim fajësie, fajësi dhe diagnozë që merret e mirëqënë, qartazi pa nevojë për t’u shpjeguar, evidentuar, analizuar. “Islami është përgjigja e ligësive të Lindjes së Mesme,” është ekuivalenti i parrullës së islamistëve të viteve ’90: “Islami është zgjidhja.” Dallimi është se. siç po shohim nga Turqia në Tunizi, islamistët kanë lëvizur më tej, për t’ia lënë statizmin partizanëve të iluminizmit.

Ky vizion mbi rolin totalizues të Islamit injoron faktin se tekstet fetare janë ato që janë, por lexohen nga njerëz me syze të përcaktuara nga konteksti social dhe historia që kanë jetuar. Iluministët nuk kanë nevojë për këtë ABC të dijeve sociale, pasi Islami për ta shpjegon çdo gjë. Islami që na turbullon mëndjen sot, që është i rrezikshëm, subversiv, obskurantist është statik, i pandryshueshëm dhe i paprekur nga filozofia që i solli iluminizmin Krishtërimit.  Bollëku në literaturën kërkimore sociologjike që na tregon ndikimin e literaturës së majtë në mendimin bashkohor islamist, apo Islamit politik, qysh nga Marksi tek Fanon, nuk na ndryshon asgjë në këtë kuptim totalizues, statik, esencialist të Islamit, fenomen ky i kësaj bote, por çuditërisht i perceptuar si i izoluar prej historisë, kulturës, diversitetit të saj.

Në këtë mënyrë myslimanit i janë vendosur termat e diskursit: pranueshmëria e fesë së tij apo të saj do matet me kompatibilitetin me iluminizmin, me arsyen (dhe kuptohet se kush përcakton parametrat e “të arsyeshmes”) dhe kësisoj i tregohet myslimanit se si duhet të jetë. Në fjalët e autorit: “Në një periudhë  të iluminizmit islamik, një mysliman i vërtetë, do të  ishte ai që beson në Zot pa arsye të pezulluar, beson në libra të shenjtë nga perspektiva humane, dhe që nuk diskriminon mes vëllezërisë fetare dhe asaj jo-fetare.” E si mos biesh në dashuri me çlirimtarët, nga Bagdadi në blogosferë?

p.s. Autori thotë se ky Islam i iluminuar do sillte një Islam që nuk diskriminon mes vëllazërisë fetare dhe asaj jofetare. Profeti Muhamed ka thënë: “Asnjë nga ju nuk ka besuar gjersa të dojë për vëllain e tij atë që do për veten.” Imam Neueui (1234 – 1278), një nga formuluesit e ortodoksisë islame, në komentimin e kësaj thënieje thotë se vëllazëria e përmendur nga Profeti është vëllazëria e tërë njerëzimit.

*Autori ka MA në Studime të Lindjes së Afërt nga Universiteti i New York – ut, me fokus në studimet Islame.

Comments

  • Po flet per piketakimet e artikullit me mendimet e fundamentalisteve myslimane ngaqe i atribon Islamit “ekeft totalizues, te pavarur dhe te paefektuar nga historia”. Perkundrazi, pjese te shkrimit jane ne kontekst te historise se nje periudhe kur liria e mendimit dhe teorizimit mbi fene ka qene me e lehte, pa presionin e dijetareve perfekt. Krahasoje kete me periudhen moderne te hipokrizise se diskursit fetar islamik e cila i ka ne vijen e frontit apologjetet me te gjitha banalitetet e tyre qe e ngjeshin mendjen deri ne sterlodhje duke iu menjanuar te dukshmes.

    Nuk pretendohet te kushtezohet nje mysliman ne menyren se si e koncepton fene e tij apo te afektohet me “iluminizem”, por eshte e kunderta, qe nje njeri i arsyeshem nuk duhet te ndjehet i detyruar te jetoje nen presion te arsyes se tij, apo ta abuzoje ate per te mbrojtur absurditete fetare. E sa per relativitetin e arsyes qe po e supozon, lexo citimet e Spinozes mbi ate se cka kane besuar Profetet dhe sa kane ditur mbi Zotin. Mua arsyea ketu po me sherben mjaft mire edhe pse e pranoj se ka nuanca kur mund te debatohet mbi ate se cka eshte apo nuk eshte e arsyeshme.

    Qellimi eshte te behet e qarte se Zoti eshte i te gjitheve dhe nuk i takon nje feje apo tjetres dhe se absurditetet te cilat njerezit ia atribojne Zotit jane gabime te njerezve dhe jo te Zotit. Ate qe fundamentalizmi fetar ta meson eshte se kursesi fjala e shpallur nuk mund te jete gabim se eshte nga Zoti i Persosur, dhe per mua eshte e qarte qe nga fillimi se njeriu ka gabuar ne konceptime e jo Zoti.

    Perderisa ne vendet me tradite krishtere psh. vertetesia e librave fetare merret me relativizem, ne vendet myslimane, ne baze te standardit ekzistues, nje gje e tille merret si herezi. Ai qe nuk beson komplet ne fjalen e pagabueshme qe eshte Kur’ani konsiderohet te jete jo-mysliman, ose hipokrit ose kafir. Ky superioritet i supozuar i islamit eshte ai i cili duhet te sfidohet, jo ngase islami duhet te ndryshoje e ti ngjaje kultures perendimore, por ngase kultura perendimore duhet t’ia dije vleren asaj qe e ka. Madje, edhe myslimanit i nevojitet te merr fryme heret a vone, me fjale tjera, qe njerezit te jene te lire te jene mysliman pa pasur nevoje te jene fundamentaliste. Kjo edhe tregon se fundamentalizmi ne islam eshte veshtire per t’u definuar ne izolim, ngase pjesa derrmuese e myslimaneve, ose jane myslimane komplet ashtu si e do ortodoksia ose jane te devijuar.

    Me vjen keq qe fuqia intelektuale myslimane nuk merr pergjegjesi me te medha e merret me thurje te pafundme te bukurise rreth te pavertetave qe e kane bazen ne konsensusin e kahmotshem te dijetareve te autorizuar.

    Perfundimisht, titulli i shkrimit eshte “Iluminizmi i MUNGUAR Islamik”, andaj s’e kuptoj pse eshte per t’u cuditur qe nuk i referohet “asnje teksti relevant te tradites” myslimane (edhe pse kjo nuk eshte e vertete duke qene se ka citime te filozofeve mysliman, te cilet per kohen e tyre konsideroheshin heretik. Kjo ngaqe eshte veshtire ta gjesh iluminizmin ne rradhet e ulemes).

    Nderkohe, ndoshta me pak kreativitet ti do te mund te na informoje me shume mbi ixhtihadin dhe menyren se si paska vazhduar deri sot. Me shume me intereson te mesoj se si une, si mysliman, me botekuptimet e mia, megjithate nuk konsiderohem te jem jashte islamit.

    • Problemi eshte qe myslimanet s’ia ka enda te kalojne dy luftera te tjera boterore sepse ti deshiron te besh iluminizem ne Islam. Artikulli ta tregon qarte qe nuk ke dijen minimale mbi terma te ndryshem dhe me sa e pashe edhe artikullin tuaj ke mungese te theksuar mbi njohjen e teologjise islame e per me teper mbi teologjine e Krishtere. Te gjithe te Krishteret besojne se Bibla eshte fjala e Zotit, madje nese ja thua nje ungjillori ne SHBA qe Bibla nuk eshte fjale e Zotit ka rrezik qe ai mund te sulmoje.

      Problemi me ato sekularista apo neo-orientalista eshte se duan te tregojne se dine gjithcka por se ne fakt nuk dine asgje…sic thote nje thenie e bukur e Timothy Winter (Abdul Hakim Murad) “Perendimi eshte forme por pa permbajtje…” me pak fjale shkrimi yt Basha ka vetem formen e shkrimit por nuk ka fare permbajtje ne te.

      • Jim Morison,

        Nuk jame as sekularist as neo-orientalist. Ka kohe qe luftera po ndodhin ne vendet myslimane sic po e shohim dhe kjo nuk ka te beje me iluminizem. Kete te fundit e propozoj per kulturen e vendeve myslimane, dhe kjo nuk ka nevoje te jete import i perendimit. Mund te jete produkt vendas i vendeve myslimane duke i ri-vleresuar shkrimet e filozofeve islamik. Ajo qe s’me pelqen eshte qe ata filozofe merren si pjese e thesarit islam, perderisa ne fakt ne kohen e tyre jane konsideruar heretike, dhe jane jo tjeter prej Spinozave, Dekarteve, Kanteve, te perendimit. Islami nuk do te ishte cka eshte po te mos ishin disa mendimtare te guximshem. Dhe ketu nuk pajtohem me Z. Sinani, kur thote se ka pasur evolucion edhe pas shekullit X. Ka pasur, por nuk ka qene evolucion i pakushtezuar. Ka levizur neper nje kanal parakushtesh te caktuara diku ne shek. X. Ne rastin e Krishterimit, nuk eshte feja por kultura e perendimit ajo qe Biblen e merr me relativizem prandaj dhe ketu vjen ne shprehje fundamentalizmi, ngase shumica nuk e marrin Biblen bukvalisht si fjalen e Zotit e nje pakice qe e marrin ashtu dallohen si fundamentaliste. Mendoj se njoh mire teologjine Krishtere. Dhjata e Re merret si baze kryesore, sidomos teologjia e Palit (i cili as nuk ka qene apostull i Krishtit). E Vjetra konsiderohet te jete Ligji i popujve te meparshem, andaj dhe Krishteret nuk i permbahen me perpikeri.

        Paralelet mes feve monoteiste jane shume te zakonshme, sidomos mes Zoroastrianizmit dhe Islamit.

        Mendoj se e njoh mire edhe teologjine islame.

        Falemnderit per koment.

  • Me behet e qarte qe po vjen ne bisede me premisa te gabuara, qysh kur shtron pyetjen nese konsiderohesh apo jo jashte islamit. Me vjen keq po nuk te ndihmoj dot, kjo eshte ceshtje e jotja, ashtu sic vezullon ne prominence ne artikull pikenisja jote “nga nje afere me Islamin.” Perseri, eksperiencat negative romantike personale, ne shkall metafizike perhere, nuk jane gjera qe mund ti sqarojme bashke.

    Njerezit kane eksperiencat e tyre. Ajo ku une mendoj se ti gabon eshte kerkesa dhe insistimi jot per te mbivendosur nevojat e tua, pritshmerite e tua ndaj fese si kritere vleresuese te fese. Une nuk jam hoxhe dhe nuk te pergjigjem dot ceshtjeve qe ti ke me besimin tend, me islamin tend, pervec se te te uroj – sinqerisht – fat.

    Cfare di nga feja eshte nga pikenisja historike dhe sociologjike. Kesisoj pyetja per mua nuk eshte se sa diskursi i sotem islam (diskurs ne njejes, sic pretendon ti, dhe jo diskurse, shumes)eshte sic thua ti hipokrit apo banal, vleresime qe mbeten gjithsesi subjektive ne rastin me te mire, por se sa ky diskurs i pergjigjet nevojave fetare te besimtarit qe ngre praktikat e veta fetare mbi kete diskurs. Kjo se paku eshte qasja e antropologeve.

    Nga sa di, artikuluesi me elokuent i asaj qe mendoj se eshte thelbi i asaj qe thua, eshte Muhamed Arkuni. Perenialistet myslimane besojne ne vlefshmerine e te gjitha feve te medha tradicionale edhe pse jane aq tradicionaliste sa mos honepsin dot iluminizmin dhe gjithe cfare rrodhi prej tij.Pra jo se keto gjera nuk po thuhen e shkruhen e lexohen, pyetja eshte se sa atraktojne besimtarin qe del ne pazarin e ideve per te mare ate qe e terheq, qe i pergjigjet etj. Ti mund te mos jesh dakort me shijet e ketij besimtari, me bindjet e tij ortodokse per pagabueshmerine e Kuranit, apo zgjedhjen e tij ne tregun e ideve etj, etj, por duke pretenduar se po artikulon nevojat e verteta, ato per iluminizem, shpreh arrogancen qe ne thelb kerkon te mohoje agjencine personale te ketyre njerezve.

    Zoti eshte pa dyshim i te gjitheve, por cfare fete ofrojne eshte metodologjia, rruga, harta per te arritur tek Zoti. Une e vleresoj universalizmin e mbrujtur ne ate qe thua, por fete veprojne dhe sherbejne ne nje nivel te pretendimit te ekskluzivitetit. Une nuk e di se cfare nivelesh perendimore ke parasysh dhe mar guzimin te te sugjeroj qe gabon ne pergjithesime qe leshon pa teklif, por ku jetoj une ne perendim ka plot te krishtere qe besojne qe Bibla eshte fjala e pagabueshme, literale e Zotit. Literatura e krishtere kundra iluminizmit dhe gjithe cfare ka ardhur prej tij mbush shume rafte bibliotekash. Por une mendoj se ti gabon edhe ne kuptimin tend per fundamentalizmin, kur thua se fundamentalisti eshte ai qe beson se fjala e shpallur nuk mund te jete gabim. Fundamentalizmi ne kuptimin pezhorativ qe i japim rendome, eshte ai qe nuk jeton dot me tjetrin.

    Personalisht me ka rene te ndaj dhomen me te krishter super konservator – Bible belt America – dhe eshte nga njerezit me interesant qe kam njohur dhe kam kaluar maksimalisht mire, nga fakti se ishte totalisht rehat te jetonte e ndante dhomen me nje njeri qe nuk qe si ai. Dhe cfare ma jep mua te drejten ti kerkoj atij te ndryshoje menyren si kupton maredhenien e vet me Zotin, me tekstin, qe ti perputhet ndonje imazhi timin mbi religjiozitetin e drejte, te iluminuar? Ky pretendim eshte arrogance, ne rastin me te mire, por ne fakt eshte fundamentalizem dhe mund te jete teje i rrezikshem.

    Esencializmi dhe reduktimi jot gjendet ne faktin qe Islami per ty, qysh nga koha e Ibn Tufajlit, eshte nje entitet i pandryshuar dhe mer persiper te shpjegosh dertet e myslimaneve me kete perfytyrim te Islamit, ne te njejten menyre qe fundamentalistet shohin nje periudhe islami te mire diku ne te shkuaren dhe shohin ate perfytyrim islami si zgjidhje e gjithe derteve te myslimaneve.

    p.s. nje fakt interesant eshte se Haj ibn Jakzan e Ibn Tufajlit gjendet i animuar sot per femije dhe shume myslimane ja japin femijve si pjese te mesimit te fese dhe tradites, prodhim i shtepive botuese qendrimi fetar per pagabueshmerine e Kuranit, rolin e Profetit etj, etj, jane te njohura ne perputhje me ortodoksine islame. Mua kjo nuk me duket paradoksale ama. Thjesht mendoj qe tablloja eshte me komplekse nga sa do ta shohesh ti. Perfundimisht ti thua qe nuk mund ta gjesh iluminizmin ne rradhen e ulemase. Padyshim, ne kuptimin qe ke ti per iluminizmin, sepse ky nuk eshte vokacioni e as detyra qe kane mare persiper t’i sherbejne.

    Por ulema ne shekuj i kane vene vetes detyre ofrimin e nje tjeter lloj iluminizmi, qe quhet NUR, nje tjeter lloj drite. Prandaj gjerat qasen sipas premisave dhe termave te tradites perkatese, cfare kerkojne te arrijne, kush eshte destinacioni qe kane vene vetes per qellim, perndryshe do vazhdosh te presesh ne nje stacion ku nuk pritet te mberrijne, se destinacioni qe kane marre eshte tjeter. Verejtje miqesore kjo qe mos biesh ne determinizem historik. Sa thashe vlen edhe per sa thua per nenshtrimin – Islamin. E njejta gje vlen per ixhtihadin ndaj te cilit ti ke pritshmeri te tjera nga cfare ai synon te kryej e prandaj, ne kete menyre te pari, dyert e tij do vazhdojne te mbeten te mbyllura.

    Une gjithsesi te falenderoj qe more kohe te lexosh artikullin qe shkrova dhe qe te sjellesh reagimin tend te cilin e lexova me shume interes, ashtu sic do vazhdoj te te lexoj me te njejtin interes edhe ne gjerat qe nuk bie dakort.

    • Besnik,

      Mbi kete:

      “Por une mendoj se ti gabon edhe ne kuptimin tend per fundamentalizmin, kur thua se fundamentalisti eshte ai qe beson se fjala e shpallur nuk mund te jete gabim. Fundamentalizmi ne kuptimin pezhorativ qe i japim rendome, eshte ai qe nuk jeton dot me tjetrin.”

      S’e kuptoj dot pse ma ofron kuptimin pezhorativ te fundamentalizmit e jo te drejtin.

      Po citoj ketu nga “Why I Am Not a Muslim” i shkrimtarit me pseudonim “Ibn Warraq”:

      “The term ‘Islamic fundamentalist’ is in itself inappropriate, for there is a vast difference between Christianity and Islam. Most Christians have moved away from the literal interpretation of the Bible; for most of them, “It ain’t necessarily so.” Thus we can legitimately distinguish between fundamentalist and nonfundamentalist Christians. But Muslims have not moved away from the literal interpretation of the Koran: all Muslims–not just a group we have called “fundamentalists”–believe that the Koran is literally the word of God.”

      Njekohesisht, me kete larte, po te pergjegjem edhe mbi kete sugjerimin se po leshoj pergjithesime pa teklif. Sic po e sheh une po flas ne baze te asaj qe kam lexuar.

      Me poshte autori me te drejte e thote kete, ne mbrojtje te “fundamentalisteve”:

      “At least the Islamic “fundamentalist” is being logical and honest, given the premise that the Koran is the Word of God.”

      S’po shkoj me larg se “wiki” qe te te ndihmoj te kuptosh se cka nenkupton termi “fundamentalizem”:

      “Fundamentalism is strict adherence to specific theological doctrines usually understood as a reaction against Modernist theology.[1] The term “fundamentalism” was originally coined by its supporters to describe a specific package of theological beliefs that developed into a movement within the Protestant community of the United States in the early part of the 20th century, and that had its roots in the Fundamentalist–Modernist Controversy of that time.[2] The term usually has a religious connotation indicating unwavering attachment to a set of irreducible beliefs.[3] “Fundamentalism” is sometimes used as a pejorative term, particularly when combined with other epithets (as in the phrase “right-wing fundamentalists”).[4][5]”

      • Degjo Fisnik, do i kishim kursyer vetes goxha kohe nese kishe thene qysh prej fillimit se quan lexime Ibn Warraq. Une nuk kam problem te lexoj njerez qe mendojne ndryshe nga une dhe eshte ne fakt cfare bej pjesen me te madhe te kohes, por i vetmi kredencial qe ka Ibn Warraq eshte se deklarohet ish-mysliman dhe se eshte polemiste. Une i kushtoj atij aq vemendje sa i kushtoj si fenomen, por nuk ka nge njeri te humbase kohe te mare idete e tij seriozisht.

        p.s. Nuk ka kuptim te drejte e te shtrember te termave, pasi kuptimet qe ato mbaritn nuk percaktohet detyrimisht nga etimologjia e tyre, nga historiku i tyre, por nga kuptimet qe kane investuar mbi to diskursi dominant.

        • Besnik,

          Shume pak prej asaj qe thote Ibn Warraq eshte origjinale ngase bazohet ne burime te shumta dhe libri i tij eshte plot e perplot citime. I lejon lexuesit qe me analize te vehten me lehtesi ta exstraktoje te verteten. Ndoshta nuk eshte i indoktrinuar mjaft e aty qendrom problemi.

          Fundamentalizmi eshte ajo qe vete fjala nenkupton — kthim ne baze. Lexo eshte ne fjalor. Asociohet me nje forme te Protestantizmit, por ne kuptimin e pergjithshem gjen aplikim edhe ne Islam.

          Mendimet e mia nuk perputhen me ato te Ibn Warraq, ngase rrugetimi im nuk eshte ne ateizem, por punen qe ai e ka bere e vleresoj ngase me informon ne menyre me te mirefillte dhe te qarte sesa disa prej autoreve tjere te cilet kane shume kujdes qe te mos lendojne ndjenjat duke e thene te verteten.

          Thomas Paine flet per “dhembje dhe ndeshkime” qe vijne ne shprehje kur diskutohet lirshem mbi fete.

          “Sapo kisha publikuar pamfletën ‘Mendimi Praktik’, në Amerikë, e pashë probabilitetin tejkalues që një revolucion në sistemin e qeverisjes do të përcjellej me një revolucion në sistemin e religjionit. Lidhja e pandershme mes kishes dhe shtetit, kudo që kishte zënë vend, qoftë Çifute, Krishtere apo Turke, kishte penguar aq efektivisht, me dhembje dhe ndëshkime, çdo diskutim mbi fetë e themeluara, dhe mbi principet e para të fesë, sa që deri atëherë kur sistemi i qeverisjes do të duhej të ndërrohej, ato tema nuk do të mund të sjelleshin ndershëm dhe hapur para botës; por që kurdo të jetë ajo kohë që kjo të ketë ndodhur, një revolucion në sistemin fetarë do të pasonte. Shpikjet njerëzore dhe zanati i priftërisë do të detektohej; dhe njeriu do të kthehej në besimin e pastër, e patrazuar, e jo të çnderuar, në Zotin, dhe jo më shumë”.

          Nuk deshiroj te ta humb kohen.

          • Fisnik, perseri, definicioni ne fjalor nuk ka te beje fare per kete pune. Sa per dijeni, nuk ka nje definicion te percaktuar mbi cfare eshte fundamentalizmi islamik dhe ka debat. Perpjekja me serioze eshte bere nga permbledhesi i fundamentalizmit botuar nga qendra Ibn Khaldun e megjithate ne fushen studimore nuk ka dakordim. Konsensusi duket te dalloje ato grupe qe kane vizionin per te ngritur aparatin shtetror ne baza te fese dhe prandaj lidhet se pari me Sejid Kutubin. Edhe kjo po kontestohet. Keshtu qe kuptimi i fundamentalizmit eshte kontekstual. Nejse ti mund te vazhdosh me Ibn Warraqun nese do, po nuk meret Ibn Warraq per reference.

    • “Yet we should note that the pressure being brought to bear on Muslim communities relates to social, not doctrinal, beliefs. No-one in Brussels is greatly concerned about Muslim doctrines of the divine attributes, or prophetic intercession; but they do care about whether or not Muslims believe in feminism. This places Muslim believers in a historically new position. It should be possible to forge close friendships with other Europeans who also have the courage to blaspheme against the Brussels magisterium. We may differ with conservative Catholics and Jews over doctrine, but we are all facing very similar challenges to our social vision. Signor Buttiglione could easily have been a Muslim, not a Catholic, martyr.”

      Ky kondenzim tregon se ky artikll nuk ka te beje me ate qe une kam shkruar. Dhe mu ketu eshte dallimi. Une nuk jam tue vajtu per gjendjen sociale te myslimaneve, ngase vete jam libertar, dhe nuk e duroj totalitarizmin qofte sekular apo fetar. Sikurse Saudet kane restrikcioine per ardhacaket ne token e tyre te paster ashtu kane edhe Evropianet. Per mua, te dyja rastet kerkojne kunvervenie, nga perspektiva libertare. Une po flas per ndryshim perbrenda e jo importim te kultures Evropiane apo shkrirje ne ate kulture. Boshti im eshte ne filozofi, larg prej duos dinamike “fe-shoqeri” qe zakonisht e preokupon mendjen e myslimanit. Filozofia nuk i takon Krishterimit apo Islamit, eshte thjeshte apel ndaj mendjes se njeriut, pavaresisht nga feja apo kultura.

      • Zoti Fisnik kur dergova linkun e artikullit, nuk kisha parasyshe qasjen tende e cila eshte filozofike, por adresova nje artikull i cili edhe pse niset nga ceshtje identitare, deshmon rrenjet e frymes se “gardianve” te Europes se sotme. Qasja filozofike e tyre eshte perjashtuese ndaj “te tjerve”, fillesat kane qene me sfond teologjik, dhe ne eren e sekularizmit po shnderrohet ne ksenofobi. Kjo ishte per te deshmuar se arsyeje ne Evrope per disa arsye te pakuptueshme po pjell intolerance.
        Kjo ideja juaj se “Filozofia nuk i takon Krishterimit apo Islamit, eshte thjeshte apel ndaj mendjes se njeriut, pavaresisht nga feja apo kultura” eshte shume theshtezuese dhe e paqarte. Ky termi apel sikur e turbullon disi konceptin, sikur e distancon padrejtesisht filozofine nga cdo tradite njerzore. Ne radhe te pare filozofia ka lind si nevoje e njerzve per te kuptuar te ekzistencen e qenjeve dhe reflektimin ndaj tyre. Asnjehere filozofet edhe ne fillimet e ketij aktiviteti intelektual nuk e kane nisur nga zero, ne te gjitha traditat kane influencuar kulturat, historia, pushteti, rracat, gjuhet, mjedisi, pejsazhet, klimat etj. Cdo mendimtare eshte i kondicionuar nga shumesia e atyre qe permenda me lart. Edhe mendimtaret e Iluminizmit kane pasur kontekstin e tyre e cila ka prodhuar ate filozofi. Miti i tyre mbi arsyen lindi kryesisht ne retorike me filozofine skolastike, paraardhese e saje mbizoreruese ne Evrope. Nuk duhet te harrojme aspak faktin se kemi te bejme me nje Evrope te krishtere ku dy sferat ajo religjoze dhe ajo sekulare ngadale shnderruan pozicion duke i mundesuar kesaj te fundit nje clirim gjithjne e me te madh nga etika e krishtere te degzohet ne disa ideologji dhe praktika qe ja leshojne vendin njera tjetres shpesh dhe ne menyre te dhunshme. Nuk mund ta konsiderojme filozofine si proces akademik pa ndikim ne sferen publike, gjithe aktoret e shoqerise afektohen nga ajo dhe e perkthejne ne aksion te perditshem.
        Evropahistorikisht ne saje te ketij evolucioni/revolucioni kalon cikle te vazhdueshme ksenofobie dhe racizmi, me perpara ishin katoliket, me pas cifute, dhe tashme se fundmi muslimanet. Paqja e sotme ne Europe eshte pasoje nga lodhja luftarake e saje. Arsya me etike sekulare dalengadale po kthehet ne supersticionin persekutues te Perandorise Romake , me ndryshimin se te krishteret e hershem jane zevendesuar nga muslimanet. Por nuk po e pesojne vetem muslimane sot ne Evrope. Per te qendruar ne aktualitet, shih si jane katandisur financat publike ne mjaft shtete. Shih sa te paafta jane klasat politike per t’i mirqeverisur ato, kerkojne financa nga Kina qe as nuk ja ka ndjere eren Iluminizmit. Shih apatine e publikut ndaj kesaj gjendje mes pasigurive, pa pasur asnje alterative politike shpresdhenese. Shih cinizmin e vendeve te pasura si Gjermania ndaj grekve, eje. Shih arrogancen patetike te Sarkozise ndaj kujdo qe i del perpara. Atdheu i Iluminizmit qe profetizonte lumturine njerzore, gjendet ne krizen e radhes, i percare dhe me te ardhme te zymte. Arsyeja qe shumkush kerkon Iluminizem allaevropian per muslimanet flen diku tjeter, nuk eshte ne menyre te pafajshme thjeshte qasje akademike. Nuk kemi vend dhe kohe ketu per ta artikuluar dhe thjesht po mjaftohem duke te permend ngjarjet e fundit ku ushtria e islmofobeve u mobilizua per te demonizuar levizjet arabe. Besoj se kjo mjafton si ilustrim per te pare nje fare frike se mos rajoni dhe me gjere u shket nga duart. Filozofia i sherben njerezve per ti ndihmuar, dhe ne hapsirat muslimane, me njimije e nje halle, nje lloj tjeter filozofie ka dhene shenjat e nje rivaliteti ndaj modelit liberal evropian, ne ndihmese te dinjitetit njerzor, solidaritetit dhe mirqenjes.
        Sa per Filozofet muslimane klasike, me gjithe perplasjet mes tyre, nuk kane dale jashte kontekstit te mendimit islamik. Edhe ate qe permend ti si kundershti te Ibn Rushtit ndaj Gazalit, ky e ben ne emer te divesitetit si koncept i mirepranuar brenda metodologjise te kerkimit islamik. Ai divergjencat per ceshtje te ndryshme filozofike ndermjet shkollave te mendimit e sheh si natyrshmeri per te mos rene dakort mbi shkallen e perdorimit te alegorise ne tekstet e shenjta. Sipas tij, askush nuk e mohon nga ulemaje perfshirjen e hulumtimit ndaj sendeve dhe fenomeneve si proces per te ndihmuar me mire ne argumentimin teologjik, dhe praktiken ligjore. Lexo “Fasl al makal” per te pare me mire mbi Ibn Rushdin.
        Mos kerko me ngulm qe muslimanet ta mos ta shohin Kuranin si revelate hyjnore, ata qe nuk e konsiderojne te tille, ta mbajne me te madhe po deshen emrin musliman. Si cdo tradite edhe muslimanet kane ndertuar metodologjine e tyre per te njohur shpalljen dhe burimin e saje dhe ky nuk eshte fondamentalizem, termat jane ne kontradikte. Fondamentalizmi eshte kapercim, nuk perdor filtrat e tradites. Nuk mund ti kerkosh nje sistemi te gjalle te ndertoje mekanizmin e fikjes se tij, mbi faktin se nje tjeter sistem e ka kryer nje te tille. Analogjia qe perdor ti me traditen e krishtere nuk qendron aspak, dhe po te thellohesh pa paragjykime me tej do ta kuptosh se nuk perputhen. Shembulli yt me Spinozen nuk mund te shtrihet ne kontekstin e Islamit. Spinoza ishte hebre dhe nisej nga tradita rabinike per njohjen e teksteve te tyre te shenjta. Para tij ishte Rashbami i cili aplikoi metoden kontekstuale per interpretimin e teksteve te shenjta. Ne vazhden e kesaj tradite Spinoza thjeshte e thelloi me teper metoden i mveshur me nje skepticizem ndaj tradites. Por nuk duhet harruar se Hebraizmi eshte nje fe e nje populli te vecante, dhe Spinoza me skepticizmin ndaj tradites, theshte po kontekstualizinte interpretimin e tije i vetedijshem per permasen e saje lokale(pavarsisht se traditat perkojne me krishterimin ). Dhe me e interesantja eshte se kjo metodologji eshte influencuar nga muslimanet tek hebrejt, vetem me nje dallim te madh se ndersa muslimanet i kishin te qarta qe ne fillim shkaqet dhe kontekstin e revelates per 23 vjetet e saj, rabinet e perdoren si metode per nje tekst i cili ishte kodifikuar disa shekuj perpara tyre i shpallur disa shekuj para kodifikimit, duke u nisur nga fryma e besimit te tyre, nga konsiderata linguistike etj.
        Per ta mbyllur, eshte interesant fakti se iluminizmi allaevropian nuk eshte perfshire ne fe te tjera te medha si Hinduizmi ose Budizmi(qe e ka iluminimin brenda), por thirrjet e shpeshta behen per t’u perfshire neIslam. Qartesish pas saj duket limfa politike e kesaj thirrje e sterthene prej shekujshne literaturen orientaliste. Shumkush eshte i lire te teorizoje me gjithcfar metodash mbi Islamin dhe muslimanet, por kur nisesh me nje ide fikse ne koke e ke veshtire ti qasesh drejte kesaj nisme, me e lehte eshte qe metoden ta njohesh nga origjinali i subjektit ne hulumtim.
        Uroj qe ceshtjet te mos i lesh me kaq

        • Taku,

          Ne kete qe ke thene jane elementet e debatit qe po e kerkoj por ka aq thellesi qe me nevojitet pune — nje artikull tjeter, apo nje ese — qe te te pergjegjem. Prandaj, per tash po mjaftohem me fjalen tende te fundit.

          Falemnderit.

          Fisniku

  • shume artikull i mire Besnik si dhe pergjigja. Por do doja te falenderoja dhe Z. Basha qe e hapi kete teme, edhe pse nuk bie dakort me te. Keto tema e ide jane teper te nevojshme por tu diskutuar mes myslimaneve shqiptare, mes te cileve thuajse mungon debati intelektual per tema te tilla thelbesore, si iluminizmi ne Islam, ixhtihadi, reformimi i Islamit etj etj. Te shkruash per tema te tilla ne grupe myslimane ne fb psh te versulen menjehere duke te bertitur “filozofia eshte haram ne Islam” etj etj…

  • Besnik,

    Po lidhem ketu se pari:

    “Ti mund te mos jesh dakort me shijet e ketij besimtari, me bindjet e tij ortodokse per pagabueshmerine e Kuranit, apo zgjedhjen e tij ne tregun e ideve etj, etj, por duke pretenduar se po artikulon nevojat e verteta, ato per iluminizem, shpreh arrogancen qe ne thelb kerkon te mohoje agjencine personale te ketyre njerezve.”

    Nuk pretendoj ta mohoj “agjencine personale” te besimtareve dhe ajo qe kam shkruar nuk e thote kete. Sidomos ne rastin studimit e Kirkegardit me duket se kam qene mjaft i qarte mbi zgjedhjen e njeriut. Subjektivja nuk mohohet ketu. Se paku Kirkegardi te tregon se cka nenkupton te besosh dhe na sjell deri te paradoksalja si pjese e besimit. Problemi eshte edhe marrja me paragjykim e kultures perendimore si kulture materialiste.

    Udhezim ne ceshtje fetare nuk po kerkoj. Pyetjen qe e parashtrova ne fund nuk ishte dert imi personal por e perdora vehten si eksperiment per te mesuar dicka te re mbi ixhtihadin.

    Nuri dhe iluminizmi nuk jane te krahasueshme.

    E para ka te beje me persosje te karakterit apo shpirterores, qe ne islam, nese nuk po gaboj, quhet ihsan, e treta me rradhe pas asaj qe quhet islam (nenshtrim) dhe iman (besim, bindje). Ne Etike kjo do te ishte forme e “virtue-based ethics” dhe dicka e pergjithshme qe e gjen edhe ne fete tjera por sic tha edhe vete permes rrugeve te ndryshme.

    Nuk kam aspak problem me persosje te karakterit apo shpirterores. Permeteper, sufizmin si pjese te rendesishme te islamit e favorizoj ngase e le individin qe me pervoje direkte te arrije marifet dhe me tutje. Besoj se jam mjaft in informuar mbi rrugen shpirterore dhe jam realist ne te njejten kohe ngaqe e di se ajo rruge eshte nje kulle qe kerkon fuqi te ndertohet (fuqi te cilen e kam apo nuk e kam).

    Sa I perket iluminizmit, ai nuk ka te beje me persosje te shpirterores apo karakterit, por me clirimin e njeriut nga dogmatizmi duke e perdorur ushtrimin e lire te arsyes. E me pas, cka zgjedh njeriu per vehten eshte puna e tij. Eshte tjeter lloj perndritje dhe nuk ka nevoje te ngaterrohet me Nur.

    Ajo qe iluminizmi sjell eshte se cilido mesazh ka kalu permes nje njeriu, kah gjuha e nje njeriu ne veshin e nje njeriu, edhe nese ai mesazh ka pasur origjine hyjnore. Sic e spjegon Spinoza, Zoti I eshte shpallur njerezve ne baze te botekuptimeve tyre, botekuptime te cilat mund te kene qene te gabueshme.

    Ajo qe kam dashur te them eshte se nje iluminizem i ketille mungon ne kulturen e vendeve myslimane apo ne rastin me te mire eshte i importuar nga perendimi. Dhe kete e them si fakt e jo si ajmali per nje besimtare. Edhe po te ishte pjese e kultures, atehere njeriu prape do te ishte i lire te besoje ate qe deshiron, por qe se paku ne ate rast njeriu do ta kishte te qarte se irracionalizmi e ka betejen e humbur dhe se nuk ka vend ne institucione shteterore.

    Ne vende si Kanadaja per shembull, ku edhe jetoj, njeriu eshte i lire ta praktikoje besimin e tij me shume sesa ne disa vende myslimane, qofte sa i perket veshjes fetare ne vende publike apo pjesemarrjes ne politike. Iluminizmi i perendimit nuk e ka ndaluar apo prishur fene por i ka hedhur gjerat ne kontekst te duhur dhe hierarki te duhur. Doemos shpirterorja eshte ceshtje personale por per fat e kemi arsyen i cila na e mundeson bashkejetesen pa ia prekur hunden njeri tjetrit.

    Te falenderoj gjithashtu, dhe shpresoj se nuk jam keqkuptuar. E kuptoj se ke ekspertize te cilen une nuk e kam, por poashtu mendoj se ajo te kam shkruar nuk ka nevoje te nenvleresohet por te merret me tutje nga persone qe jane me te kualifikuar. Eshte vetem nje perspektive tjeter qe kerkon fokus.

    Fisniku

  • “Esencializmi dhe reduktimi jot gjendet ne faktin qe Islami per ty, qysh nga koha e Ibn Tufajlit, eshte nje entitet i pandryshuar dhe mer persiper te shpjegosh dertet e myslimaneve me kete perfytyrim te Islamit, ne te njejten menyre qe fundamentalistet shohin nje periudhe islami te mire diku ne te shkuaren dhe shohin ate perfytyrim islami si zgjidhje e gjithe derteve te myslimaneve.”

    Sic po e spjegon vet ne rastim tim behet fjale per pohim ndersa ne rastin e fundamentalizmit behet fjale per tendence. Keto dyja nuk jane njejte. Permeteper te fundit po kane sukses dhe po shperndahen me te madhe bile edhe ne Kosove, disa te mbeshtjellur prapa fasades bashkekohore kurse tjeret haptas arkaik.

  • Permiresome nese jam gabim: nuri ne islam perket ne kontekst te asaj qe ne islam quhet “marifa” (dije e fetare apo “Gnosis” ne anglisht) e jo “ilm” (dije shkencore).

    • marifa dhe ilh el ihsan jane shume te perafert ne kuptim. Dije, shkence, si perkthime te “ilm” i atribohen ne literaturen fetare, dijeve dhe shkencave fetare, prej nga edhe titulli i librit te Ghazalit, Ihja ulum el din – ringjallja e dijeve (shkencave) te fese, ku nje pjese e madhe i dedikohet dijeve qe kane lidhje me ‘marifa’ gnosen, tasaufit dhe etikes. Keshtu qe prandaj kam thene qe fokusi i cdo feje ne fakt eshte tek iluminizmi si Nur, si ndricim ne rrugetimit te njeriut drejt Zotit.

      Sigurisht feja ka qendrim ndaj atyre qe sot quajme rendome shkenca, ku do sugjeroja tekstet e Sayyid Husain Nasr, sepse shkenca pa konsiderata etike eshte shkenca qe na jep bomben atomike. Keshtu qe Nur dhe gnosa (marifa) nuk jane thjesht gjera te mira qe permiresojne moralin, do thosha qe jane esenca e cdo projekti te mirefillte fetar. Prandaj ne perfytyrimin e shume feve jeta shihet si pelegrinazh si udhetimi per tek vendi i shenjte, vendi ku gjendet prania dhe energjia hyjnore.

      Kam shkruar me pare se qysh ne titullin e artikullit tend ti bie ne determinizem historik, qe supozon se fete duhet te ndjekin nje lloj rrugetimi linear historik ku iluminizmi i supozuar i eksperiences se sotme te krishterimit perendimor konsiderohet si destinacioni ku do shkohet.

      Ne shume aspekte, mendimi ne krishterim dhe islam jane pergjigje te ndryshme ndaj tradites helene me te cilen te dyja fete u angazhuan seriozisht. Brenda seciles fe pati dhe pergjigje te ndryshme. Kur permenda Ghazalin, e thashe qe per keto pune ka patur debat dhe nuk i ka imponuar ndonje autoritet shtetror. Ghazali me shoke fituan debatin me filozofet, duke qene njohes brilante te filozofise. Ideja qe kundershtuan filozofine eshte qesharake, ata kundershtuan pretendimin se filozofia mund te kuptoje Zotin, pasi per ta Zoti ishte totalisht transhendent (Nuk ka asgje si Ai).

      • Mendoj se te tri fete Abrahamike, duke e pasur rrenjen e njejte, hasin ne fatin e njejte perballe filozofise, dhe kjo nuk ka te beje me determinizem historik, ngase eshte nje e vertete qe mund te testohet (sic do te shohim me poshte). Sa per deshiren time qe nga nje iluminizem islamik te dale nje forme besimi qe e zgjeron spektrin, po, mund te thuash se ne ate rast jam romantik. Por, kjo eshte thjeshte nje ideal imi qe kapercen fene dhe del ne territorin e perbashket te njerezimit, qe shtrihet pertej thjerrezave te monoteizmit lokalizues. E kam te qarte se nje fenomen i tille rrjedh vetem nga forca e argumentit kunder argumentit te forces dhe se ka potencial qe mund te kultivohet nga njerez qe kane guximin te mendojne pertej kufijve te zakonshem dhe me gjere. A ndodh kjo apo jo, a i intereson kujt apo jo dhe a ka sukses apo jo eshte krejtesisht pune tjeter, por humanizmi nga i cili buron eshte mjaft aftesues qe ta beje individin te vazhdoje me tutje.

        Ajo qe vlen per Biblen vlen edhe per Kur’anin. Dallimi eshte se pothuaj nuk ka myslimane te cilet kane aq pjekuri filozofike qe t’i qasen studimit Kur’anit ne menyre kritike e njekohesisht te jene ne gjendje te mos perfundojne ne ateizem. Myslimanet nuk hyjne andej, dhe ne afersi te Kur’anit jane totalisht me arsye te suspenduar, qellimisht dhe me vetedije. Kjo ngase dihet rrezulltati automatik qe e ka paracaktuar konsensusi fetar mesjetare — dyshimi nenkupton humbjen e imanit, nenkupton kufrin (term i cili per mendimin tim eshte abuzuar me te madhe, nese nisemi nga kuptimi i drejte i rrenjes se fjales “te mbulosh, te fshehesh”), nenkupton materializmin dhe te gjitha te keqijat e dynjase. Dhe nuk mund t’i fajsojme ata qe i kane paraqitur keto kushte, duke qene se kryesisht jane marrur me interpretim te Kur’anit nisur nga premisa se eshte fjala e pagabueshme e Zotit, origjinali i te cilit eshte ne Parajse. Intelektualet myslimane nuk e marrin ne pyetje dot kete por zhvillojne filozofi perqark.

        Nje gje qe eshte e rendesishme te kuptojme mbi Kur’anin eshte se ne e lexojme verzionin e Usmanit, para te cilit ka pasur verzione te ndryshme te librit. Pas vdekjes se Muhamedit (632 e.s.) nuk ka pasur koleksion te shpalljeve. Fillimisht pasuesit e tij (sahabet) jane munduar t’i kompilojne ato ne forme te kodekseve. Ka pasur kodekse te dijetareve te ndryshem si Ibn Masud, Ali’, Abu Bakr, Al-Ash’ari, al-Aswad, etj. Pastaj, me shperndarjen e islamit, paraqiten kodekset qe behen te njohura me emrin Kodekset Metropolitane ne qendrat e Mekes, Medines, Damaskut, Basres, etj. Me pas edhe me verzionin kanonik te Usmanit (te cilin njeri per argetim e krahasoj me Konstandinin e Krishterimit), mbetet pune e metutjeshme me verzione te ndryshme te leximit te Kur’anit (probleme me mungesen e pikave qe do te dallonin “b” nga “t” ose “th”)

        Pra, qe ne fillim kemi te bejme me nje shtrese te njerezve te cilet kane pasur te drejte arbitrare te vendosin mbi ate se cka ka thene Zoti, si e ka thene dhe ne cfare kronologjie. Pastaj, e kemi shtresen tjeter e cila permes nje konsensusi jo-demokratik na meson se si duhet ta lexojme ate qe ka thene Zoti. Kjo ma ben te paqarte se kujt duhet t’i besoj, njerezve (gabimet e leshimet e te cileve jane te qarta si dita — natyrisht, ngase po te mos gabonin nuk do te ishin njerez, apo jo?) apo Zotit.

        Thua “Ideja qe kundershtuan filozofine ishte qesharake, ata kundershtuan se filozofia mund ta kuptoje Zotin, pasi per ta Zoti ishte totalisht transhendent (Nuk ka ashte si Ai)”.

        Sikurse qe ke koncept te gabuar mbi ate se cka nenkuptohet me “fundamentalizem” ke koncept te gabuar edhe ne lidhje me “transhendence”. Fjala transhendence nenkupton tejkalim.

        Transhendenca e Zotit nuk nenkupton se ne nuk mund ta kuptojme Zotin, por se te kuptuarit tone duhet te jete tjeter prej atij konvencional si filozofia. Pra duhet qe njeriu te “kaperceje” apo transhendoje ne nje deregje tjeter.

        Madje, pyetem se cka do te mendonte Ghazali mbi keto ajete (kerkoj falje qe nuk po i perkthej ne shqip):

        “He is the First and the Last, the Outward and the Inward; He is the Knower of everything (Sura 57:3)”

        “To God belongs the East and the West, Wheresoever you look is the face of God.(Sura 2:115)”

        Mua me duhet nje pandershmeri intelektuale qe te mos e shoh Zotin si imanent ne keto keto ajete.

        Njeshmeria e Zotit eshte totaliteti i cili nuk eshte relativ ndaj nje pike te caktuar dhe i cili nuk kapercen prej nje pike ne tjetren. Koncepti i transhendences eshte teresisht i lidhur me natyren e njeriut, i pare nga perspektiva e kufizimit tone me hapsire dhe kohe dhe mundesise tone te lirohemi prej te dyjave ose permes fikjes shpirterore ne Zotin ose pemes vdekjes. Nese Zoti nuk eshte imanent si eshte e mundur qe ne e konceptojme Zotin dhe me tutje edhe e perjetojme Prezencen e Tij permes praktikave shpirterore?

        Nuk ka asgje tjeter edhe se Perjetesia dhe Pafundesia dhe asnjera nga keto nuk mund te reprodukohen, zevendesohen, dhe asgje nuk mund t’iu shtohet, por Zoti i perfshin te dyjat.

        Natyra (jashte e brenda) eshte manifestimi i Zotit, jashte permes materies dhe brenda permes intelektit te njeriut. Ndryshe, ku tjeter do te ndodhnin te gjitha???

        Ate qe filozofet idealiste si Spinoza kryesisht thone eshte se rendi dhe ligjet ne natyre jane ato qe afirmojne ekzistencen e Zotit, e jo mrekullite. Keto te fundit kerkojne qe ne te besojme se na nevojitet dicka absurde si nje fenomen cili nuk perputhet me ligjet e Zotit, ne menyre qe ne ta pranojme se Zoti ekziston. Pra, mrekullite jane jo vetem te panevojshme, sa i perket konceptimit te Zotit, por jane kunderthenese. Sa i perket perdorimit te papenguar te arsyes, patjeter, permes filozofise mund ta kuptojme Zotin me mire e me qarte sesa permes fese. Ate qe e kemi nga feja e qe i afrohet filozofise eshte teologjia (ne islam dialektika e kalamit apo edhe fikhu lidhur me ligjoren, sheriatin) zhvilluar rreth asaj qe eshte thene ne librat e shenjte. Ne teologji te feve monoteiste se paku, nisma eshte ne ate se libri i shenjte eshte fakti, sic eshte fakt vete Natyra p.sh. dhe nga ajo duhet te nxjerren interpretime te realitetit, ligjeve, etj. Dhe kur ky “fakt” testohet nga filozofia, i gjithe volumi i teologjise nxjerrur nga “fakti” permes perdorimit te arsyes shfrytezohet per t’u argumentuar se feja eshte e arsyeshme. Nuk them se feja eshte teresisht e paarsyeshme, por se “fakti” cdohere mund te testohet nga filozofia.

        E verej se kur flet per “shkencat fetare” nuk lodhesh t’i identifikosh ato qarte si teologji, ngase kjo do te ma bente te qarte dallimin mes “ilm”-it te shkencave natyrore per te cilat une po flas dhe teologjise. Normal qe “nuri” gjen vend ne kontekstin ne te cilin ma ke prezantuar “ilm-in”, pra ne teologji.

  • Fisnik i nderuem,
    Une shkrimin tend e lexova para disa ditesh pasi qe te shoh shkrimin e besnikut ketu. Pasiqe i lexova me kujdes edhe shkembimet e juaja ne komente e edhe pse ne mungese te kohes per me elaburu dicka mirefilli thash te shtoj edhe une dicka.

    Nga referencat qe pashe ne shkrimin tend dhe ideja qe ti ke plasuar si thirrje per nje iluminizem islamik, qe nga ajo qe kuptohet nga shkrimi yt eshte sinonim i domosdoshem me sfidimin e vertetsise se tekstit te shenjte, njeherit edhe burimit themelor te Islamit si religjion. Debati mbi ligjin natural ne Islam ka qene dhe mbetet nje debat i vrullshem i cili jo qe s’ka mbaruar ne shekullin e X, porse aty ka njohur vetem fillimin, e qe kjo korespondon me hapjen e territorit te shtetit Islam kah civilizimet (pra edhe dije) tjera si Persia (Zoroastri), apo edhe Evropa (Greket)…etj. Vendi i arsyes apo intelektit si agjent kryesor apo i limituar osht trajtue pa ndalur qysh prej asaj kohe e deri te Ibn Achouri i Tunizise apo Tariq Ramadani e Muhamed Souroushi sot. Gjithsesi teorite mbi ligjin natural ne islam kan njohur nji literature te proliferuar jashtzakonisht.

    Ajo qe une shoh tek shkrimi yt, njelloj sic ka pare edhe Besi, eshte ndoshta nje deficit i dijeve teologjike te Islamit, kelamit, apo edhe pertej kelamit, dijes puro filozofike. Shpallja, si tekst prej nga stipulon ixhtihadi, gjate historie se Islamit i ka hapur udhe racionalitetebe te shumta te cilat shpesh, ne ceshtje te vecanta kanq qene thuajse diametralishte te kunderta njera me tjetren. Keshtu psh. Ne fjalet e Goldzeirit, konflikti ne mes te Hanbeliteve tradicionaliste dhe Muteziliteve racionaliste nuk ishte nje konflikt mes tradites dhe racios, por nje perlamje e dy racionaliteteve te ndryshme. Njelloj mund te thuhet per debatet ne mes racionalitetit te Gazaliut dhe ibn Rushdit, apo edhe debatit filozofiko/artistikte ibn Tufeylit dhe ibn Nafisit. Keshtu, ajoq e konsiderohej shpallje per filozofet Islam ishte ne gjendje te proliferonte nje seri interpretimesh te cilat bazoheshin ne tekst, por qe krijonin debat te mirfillet filozofik i cili prodhonte edhe ide diametralisht te ndryshme njera prej tjetres. Gjithsesi, spektri i mendimit filozofik Islam eshte shume i gjere pikerisht per shkak te ixhtihadit.

    Eshte e veshtire me u paramendu se si Rawandi dhe Zekeria Razi (jo Fahrudin Raziu) te futen ne aradhen e filozofeve muslimane, kur si i pari, ashtu edhe i dyti, e refuzojne tersishte Quranin duke e quajtur mitologji, apo profecine duke e quajtur astrologji. Kjo as ne studimet bashkekohore nuk trajtohet kesisoji dhe aq me pak ata te konsiderohen si ateiste radikal. Perderisa Farabiu, Rushdi e aristotelianet e tjere konsideronin Kuanin si shpallje e pagabueshme dhe nuk kishin problem te shihnin filozofine si nje procedim i pavarur qe qone domosdo tek perfundimet Kuranore (precesi i Haj bin Yaqzanit tek Tufejli) Rawandi dhe Razi vetemse de fakto dhe de jure, pra edhe deklarativisht qene dalur nga Islami.

    Tani, te kerkohet iluminizem te tipit te Rawandit e Razit eshte sikurse te bastardohet iluminizmi i shpalljes se Farabiut, Rushdit, Tufejlit, Nafisit etj. Ne fakt, si duket, iluminizmi i perdorur e ka sensin e “Enlightment” qe synon qe per agjent themelor ta shendroj intelektin, arsyen. Si rrjedhoje, njeri intelekt mund te deshmoj se Kurani qenka burim me gabime, nderkaq asgje nuk ndalon qe nje intelekt tjeter te deshmoj se ai eshte i perkryer (e tille ka qene trajektorja e Rushdit, Farabiut etj).
    Eshte ndostha pak e pandershme me e reduktu proliferimin filozofik te Islamit ne shekullin e dhjete. Per dike qe eshte sadopak familjar me filozofine Islame, eshte veshtir qe te anashkalohet filozofet e shekullit te 11 si Qadi abd Jabbar apo Abu Husayni, ose ata te shekullit te 12 e 13te si Gazaliu, Raziu,Qarafi, Suhrawardi apo Arabiu etj, ata te shekullit te 13 si Tufi apo Shatibiu te cilet ne nje forme apo ne nje tjeter kishin krijuar filozofine e tyre mbi ligjin e mbi aspekte te tjera e qe ishin shpesh ne disa aspekte ne shkeputje me filzofite e perparshme. Ky proliferim filozofik ka vazhduar pa rreshtur edhe pse pas shekullit te 15te apo 16te, ai korrespondon me nje renje (por jo zhdukje te perpjekjeve filozofike origjinale) , e cila korrespondon me kalimin e Kalifatit tek Osmanet te cilet historikisht kishin me shume orinetim luftarak sesa intelektuar ne krahasim me dinastite paraprake Umajade e Abaside. Nderkaq, nga shekulli i kaluar nje fryme e re e ringjalljes se filozofise islame eshte ne rritje.

    Sidoqofte, do pajtohesha me ty, se kategorizimi si heretik i disa ideve te ndryshme nga disa te tjera, ka apraqitur dhe paraqet problem ne kornizen e mendimit musliman. Besoj se duhet bere prepjekje per institucionalizimin e diversitetit brenda Islamit duke i hapur rruge kreativitetit filozofik me tutje. Kjo gjithsesi nuk mund te behet duke e konsideruar pjese e ketij diversiteti edhe ciftine Rawandit apo ibn Warraqut apo racionalisteve te tjere te cilet de facto dhe de jure distancohen vullnetarisht prej kornizes me te cilen definohet te qenit musliman, Kuranit.

    • Arber,

      Falemnderit per koment.

      Po e bazoj pergjegjen ne kete citim:

      “Eshte e veshtire me u paramendu se si Rawandi dhe Zekeria Razi (jo Fahrudin Raziu) te futen ne aradhen e filozofeve muslimane, kur si i pari, ashtu edhe i dyti, e refuzojne tersishte Quranin duke e quajtur mitologji, apo profecine duke e quajtur astrologji. Kjo as ne studimet bashkekohore nuk trajtohet kesisoji dhe aq me pak ata te konsiderohen si ateiste radikal. Perderisa Farabiu, Rushdi e aristotelianet e tjere konsideronin Kuanin si shpallje e pagabueshme dhe nuk kishin problem te shihnin filozofine si nje procedim i pavarur qe qone domosdo tek perfundimet Kuranore (precesi i Haj bin Yaqzanit tek Tufejli) Rawandi dhe Razi vetemse de fakto dhe de jure, pra edhe deklarativisht qene dalur nga Islami.”

      Rawandi, Razi e te tille jane te rendesishem megjithate, dhe kjo nuk do te thote se ne jemi te detyrar te arrijme ne konkludimet e tyre e te perfundojme ne ateizem. E njejta vlen edhe per te tillet si Farabi, Rushdi e te tjere. Te gjithe i kane pasur konkludimet e tyre ne baze te njohurive qe i kane pasur ne kohen kur kane jetuar. Disa kane pasur deshire qe gjithcka te jete ne pajtim me Kur’anin, dhe jane munduar ta deshmojne kete permes filozofise. Kjo metodologji nuk perputhet me hulumtim te lire.

      Nuk kam problem bazen qe Deistet e marrin, se Bibla apo Kur’ani i njerezimit jane Natyra, ngase permes saj Zoti i eshte shpalle te gjitheve pa diskrimin, duke lene pervojen direkte.

      Tjetra, Spinoza e spjegon fort mire se cka nenkuptohet me Natyre. Kjo e fundit shpesh keqkuptohet si sinonim me materializem, duke e mohuar faktin se edhe mendja e shpirti i njeriut jane pjese e natyres. Bile, ta marrim perspektiven fetare, do te thoshja qe edhe Parajsa eshte Natyre, por ngaqe ne nuk kemi njohuri mbi te, ajo na paraqitet si mbinatyrore. Ndryshe, do te duhej ta ndanim universin ne entitete te cuditshme Natyre/Jo-Natyre.

      Spinozen e cmoj edhe per ate qe thote mbi Profetet, per te cilet flet nga aspekti psikologjik. Ai e ben te qarte se shpalljet nuk i kane shpetuar botekuptimeve te Profeteve. Kjo nuk don te thote se ne duhet ta mohojme vertetesine e Kur’anit, por qe vertetesia e saj eshte e karakterit njerezor, permban kontradikta, gabime, leshime gramatikore, stil letrar jo aq te persosur, etj. A eshte kjo kritike ndaj Zotit? Jo nuk eshte, dhe njekohesisht pajtueshmeria me ate se Profetet nuk kane mundur te kuptojne apo komunikojne pertej njohurive dhe paradispozitave tyre nuk na pengon sa i perket vleresimit te rendesise se nje shkrimi te shenjte. Ne prape mund ta lexojme Kur’anin, dhe mund t’i praktikojme te gjitha, por ne kete rast do ta cmojme fjalen e Profetit si ate te nje mesuesi, udhezuesi shpirteror, etj. e jo si fenomen jo-njerezor apo hyjnor. Nuk eshte mire qe te idealizohet figura e nje njeriu aq shume sa qe te filloje te na turbullohet vija mes njerezores dhe hyjnores.

      Emrat e feve te tjera pothuajse na stimulojne te pajtohemi me Spinozen: Budizem/sipas Budes; Kristherim/sipas Krishtit; Hinduizem/sipas banoreve te regjionit, etj. Kurse ne anen tjeter kemi: Islam/_______, dhe na mungon njeriu per te cilin mund te themi se feja eshte sipas tij. Po nese feja ne kete rast eshte sipas Zotit, atehere, automatikisht na lejohet e drejta qe te flasim mbi Islamin si dicka qe u takon te gjitheve e jo eksluzivisht myslimaneve. Kjo ma ka dhene lirine qe ta shkruaj artikullin. Ose Islami eshte univerzal (dhe me e aferta qe kam hasur me kete eshte koncepti i Deisteve) ose eshte Muhamedan. Dhe une nuk e pedror termin “Muhamedan” apo “Muhamedanizem” me paragjykimin e orientalisteve apo nga prapavija e tyre. Mua, “Muhamedan” me tingellon si “Krishter”, “Budist”, etj.

      Une nuk pashe ketu qe mu ofrua ndonje veper apo shkrim nga thesari islamit, ne kete vije te filozofise. Pohimi im qendron, se ne Islam, iluminizem nuk ka pasur dhe vazhdoj te pohoj se ajo qe kam thene, sado “fast food” qe mund te konsiderohet, ka elemente te verteta te cilat nuk mund te mohohen. Nuk vetekenaqem dot me pohime indiferente se historia nuk eshte ne anen e argumentit mbi ngjizjen e ixhtihadit. Eshte nje keqkuptim i madh ne kete fushe, i cili mendoj se lind nga reagimi i vrullshem ne mbrojtje te islamit dhe kritike paragjykuese ndaj “materializmit” te Perendimit, sa here qe bie fjala mbi Kur’anin.

      Mos te keqkuptohemi, e vleresoj larte Kur’anin, por e lexoj ashtu si e lexoj edhe Biblen, plotesisht i vetedijshem mbi gishtin e njeriut ne te gjitha pa e humbur sensin e inspirimit hyjnor.

  • Ajo per te cilen Besniku ka reaguar Fisnik, nuk duket se eshte thjesht per faktin se ti po mohon “agjencine personale” te besimtareve, por sepse premisa jote, mohon mundesine qe qasja e tjetrit te jete e vertete. Natyrisht, ti mund te mos e mendosh kete ne vetvete, por menyra sesi je shprehur tregon arbitraritet qe asgjeson cdo alternative tjeter.
    Ti shprehesh se besimtari nuk duhet te “ndjehet i detyruar te jetoje nen presion te arsyes se tij, apo ta abuzoje ate per te mbrojtur absurditete fetare”. Ne momentin qe ti i konsideron “absurditete fetare” ato qe beson nje besimtar, ti po merr per kriter perfundimtar te se vertetes ate qe mendon e beson vete, duke mohuar premisen qe ka besimtari, personin te cilin ti po kerkon te ndryshoje. Natyrisht, ti ke te drejte te kesh opinionin tend, por nga vete fjala, opinioni eshte dicka personale dhe joperfundimtare qe i perket dukjes, dhe ne nje debat (qofte edhe virtual sic vjen ne shkrimin tend, perballe besimtarit imagjinar, te cilin e merr ne analize) flitet ne terma relative e jo absolute. Pra, ti ke te drejten tende te mendosh se ato te cilat beson tjetri jane “absurditete”, por nuk mund ti kerkosh tjetrit ta pranoje kete, per sa kohe nuk e ke provuar ne menyre shterruese ate qe mbron. Nuk mund te kritikosh nje besim, thjesht sepse nuk pranon idete e tua, te cilat nuk i ke provuar.
    Nga nje pohim qe ti e merr per te mireqene (pohimin se besimi paska absurditete) ti kalon menjehere ne nje shkalle te dyte (ate te nevojes per te ruajtur arsyen), nderkohe qe nuk ke mbaruar pune me te paren. Marrja per te mireqene e te pares perben arbitraritet qe nuk shkon ne nje debat.
    Natyrisht, nese do te biem dakort qe ato jane absurditete, atehere nuk do te kishim fare nevoje per te diskutuar, a ta perjashtojme apo jo arsyen. Ajo qe duhet kuptuar ne kete mes, eshte se besimtari nuk mendon aspak qe po perjashton arsyen. Perkundrazi, e paarsyeshme eshte prirja jote per te imponuar arsyen tende, duke mohuar ekzistencen e nje tjeter arsyeje, asaj te besimit.
    Konkretisht, ndryshe nga ty une mendoj se Islami eshte nje fe krejtesisht e arsyeshme dhe se gjerat qe une besoj nuk kane asnje kontradikte me arsyen time. Une besoj se arsyeja dhe revelata, kane te njejtin burim, Zotin. Per kete ka edhe trajtesa te hollesishme nga dijetaret muslimane, qe prej kohes se Farabiut e deri me sot, por qe eshte diskutim i gjate, per me teper nuk eshte se ndjehem ekspert i kesaj fushe.

    Nga ana tjeter, standardi yt i fondamentalizmit, me duket krejtesisht fondamentalist, pasi, ne menyre gjithnje arbitrare percakton si fondamentalizem nje ide qe nuk eshte e tille, duke mos pranuar normalitetin e saj. Konkretisht, kemi nje kontradiksion ketu: ti quan fondamentalize besimin se fjala e Zotit eshte e pagabueshme, dhe rrjedhimisht, ti nuk le mundesi per te qene musliman, pervec se duke qene fondamentalist. Pra, muslimani beson se Zoti nuk gabon, perndryshe personi qe e beson kete nuk mund te jete musliman. Ti thua se, ai qe beson keshtu eshte fondamentalist. Si konkluzion del qe fondamentalizmi eshte e vetmja mundesi per te qene musliman. Ti do te thuas se jane vete muslimanet qe bien ne kete pozit, por ne fakt je ti qe po percakton kriterin per te qene fondamentalist, duke imponuar kriterin tend per pragun ku fillon fondamentalizmi. Pra, me te njejten logjike, ti je perjashtues, pasi perjashton mundesine e tjetrit per te qene jofondamentalist, thjesht pse beson ne pagabueshmerine e Zotit. Pra je ti qe po perjashton dhe nuk eshte tjetri qe po vetperjashtohet sepse nuk ploteson kriteret e tua. Problemi eshte tek kriteri yt e jo tek pamundesia e tjetrit per ta pranuar. Nese i shkojme deri ne fund kesaj logjike, kjo liri per arbitraritete te tilla, mund te na coje edhe ne kritere te tjera, sipas te cilave fondamentalizem mund te quajme edhe besimin ne Zot, ne menyre te drejtperdrejte. Mbi cfare kriteri mund te biem dakort per te percaktuar se cfare quajme fondamentalizem?

    Se treti, fakti qe filozofe te medhenj te periudhes se hershme te historise se mendimit islam jane vleresuar ne disa pikepamje si heretike, nuk tregon aspak mbylljen e Islamit apo fondamantalizmin e muslimaneve. Se pari, duhet bere dallim midis vleresimit te nje ideje si heretike, me shpalljen heretik te vete personit dhe se dyti, duhet te kuptosh normalitetin e debateve te tilla.
    Duhet thene fillimisht se, edhe vete “heretiket”, te akuzuarit per dalje nga feja, kane besuar gjithashtu ne pagabueshmerine e Kuranit, dhe se dyti ata nuk jane bere heretike ne menyre unanime nga e gjithe bota muslimane. Konkretisht psh, Gazaliu ka vleresuar si kufer (herezi), pikepamjet e Avicenes. Por ky ishte thjesht nje debat, i cili, se pari nuk ka per synim te perjashtoje individin por thjesht te gjykoje mbi perputhshmerine fetare te ideve te tij, dhe se dyti, nuk ka qene nje vendim unanim i te gjithe dijetareve te kohes, si i tille nuk mund te konsiderohet si vendim i Islamit, por si ceshtje e opinioneve te autoriteteve fetare. Dijetare te tjere nuk kane qene dakort me percaktimin e Gazaliut. Perkundrazi, kemi raste te tilla si ai i Averroesit, qe madje iu kundervu me nje veper kritike Gazaliut te titulluar “Mjerimii mjerimit”, si pergjigje ndaj vepres se tij, “Mjerimi i filozofeve”, ku ofrohet edhe percaktimi per Avicenen. Keshtu ka ndodhur me te gjitha rastet e tjera. Pra, pluraliteti i Islamit ka funksionuar dhe brenda tij kane gjetur vend te gjithe. Gjithsesi, duhet pohuar edhe se vleresimet per herezi, nuk kane pasur karakter ligjor e perjashtues ndaj njeriut, por karakter studimor per dogmen dhe kjo eshte mese normale.

    Se katerti, momenti tjeter i arbitraritetit eshte kur ti e merr iluminizmin per kriter te pazevendesueshem te zhvillimit duke e ekspozuar si nje domosdoshmeri qyteterimore, nderkohe qe edhe ne atdheun e tij, iluminizmi mbetet teper i diskutuar, dhe shpesh edhe zhgenjyes e i diskredituar. Mjafton kjo, per te qene me i kursyer ne menyren sesi e servir Iluminizmin dhe per te qene edhe me i kursyer ne ofrimin e recetave ndaj nje feje 1400 vjecare. Nuk mund te kerkosh doemos problemin ne nje fe, per faktin se nuk ka brendesuar nje ide qe, te pakten, mbetet e diskutuar edhe tek ata qe e prodhuan.

    Diskutime te tjera, si ato qe kane te bejne psh. me rolin e arsyes jane me interes, por nuk deshiroj te zgjatem me tej.

    • Ergysi,

      1. Me saktesisht une kam thene se “nje njeri i arsyeshem nuk duhet te ndjehet i detyruar te jetoje nen presion te arsyes se tij…” Une aspak nuk po flas per ate qe besoj, perveq se ne nje pike ku jam shprehur me idealizem mbi nje te ardhme me univerzale. Sic kam thene ne kete debat, nese Islami eshte feja sipas Zotit, i takon te gjitheve qe ta studjojme me vemendje se cka ka thene Zoti dhe te shqyrtohet se a eshte kjo ne te vertete univerzale. Ose islami e nxjerr univerzalen ose univerzalja del nga islami! Nuk po mendoj se jam arbitrar. E kam sqaruar mire qendrimin tim ne pergjegjjen sinanit mbi ate se filozofia kurdo do te jete e lire ta ekzaminoje “faktet” prej te cilave rrjedhin teologjite. Kjo ka ndodhur ne Evrope sa i perket Judaizmit e Krishterimit dhe me kete nuk eshte mohuar “agjencia personale” e besimtarit apo nje verzion tjeter i te vertetes, sa i perket besimit. Por, sa i perket arsyes, eshte argumentuar se as Bibla as Tevrati nuk jane fjala e pagabueshme e Zotit. Mund te kete elemente me origjine hyjnore por nuk jane kryekeput fjala e Zotit. Ne Islam nuk ka ekzistuar nje elite e filozofeve te tille qe do te krijonin nje tradite te studimit e pa-paragjykuar te shkrimeve te shenjta. Kjo eshte fakt. Jane disa filozofe aty ketu, te cilet kane perfunduar ne dualizem, ateizem, etj. por asgje e bere me pjekuri dhe qellim te preservimit te asaj qe eshte e mire mbi fene.

      Po citoj nga pergjegja jote e po te pergjegjem pjese pjese aq sa mundem:

      “Ajo qe duhet kuptuar ne kete mes, eshte se besimtari nuk mendon aspak qe po perjashton arsyen.”.

      Sigurisht, e tere teologjia eshte perdorim i arsyes bazuar ne ate se shkrimet e shenjta jane “fakti” i pakontestueshem sikurse eshte Natyra. Filozofia eshte e lire ta studjoje ate “fakt” pa paragjykim.

      “Perkundrazi, e paarsyeshme eshte prirja jote per te imponuar arsyen tende, duke mohuar ekzistencen e nje tjeter arsyeje, asaj te besimit.”

      Arsyea e besimit eshte teologjia dhe e pranoj ekzistencen e saj. Arsyea per te cilen une po flas eshte ajo qe e kam sqaru lart.

      “Konkretisht, ndryshe nga ty une mendoj se Islami eshte nje fe krejtesisht e arsyeshme dhe se gjerat qe une besoj nuk kane asnje kontradikte me arsyen time. Une besoj se arsyeja dhe revelata, kane te njejtin burim, Zotin. Per kete ka edhe trajtesa te hollesishme nga dijetaret muslimane, qe prej kohes se Farabiut e deri me sot, por qe eshte diskutim i gjate, per me teper nuk eshte se ndjehem ekspert i kesaj fushe.”

      Edhe une mendoj se shpalljet e kane burim Zotin, porse iu kane ardhur Profeteve ne baze te botekuptimeve tyre (mund te ta argumentoj kete nese deshiron), i jane percjellur njerezve gojarisht, jane shkruar e permiresuar nga njerez te caktuar me vone, dhe me ne fund jane interpretuar nga njerez akoma me tjere dhe me vone. Une si njeri i ardhmerise se parardhesve tone, pyetem se pse nuk kam te drejte ti ve ne pyetje te gjithe te meparshmit!

      2. E ke gabim ketu. Lexo pergjegjen time Besnikut.

      3. Per mendimin tim, sado i cuditshem qe te tingellon, edhe Profetet kane qene heretike, ngase kane bere herezi ndaj besimit te njerezve, sistemit, shoqerise apo status kuose se kohes kur kane jetuar. Ndryshe si e spjegon faktin qe kane pasur shume kundershtare. Ngjan sikur civilizimi e perkrah herezine si dicka te nevojshme per perparim. Ne zinxhir prej Profetit e deri tek ne, secili me heretik se tjetri. Perveq tjerash termi islamik mbi herezine nuk eshte kufr por “ridda”. Kufri eshte mosbesim, i cili mund t’i paraprije besimtarit (ne rastin e konvertimit) apo mund ta percjelle ate ne rastin e herezise, por pajtohem se shpallja e myslimani heretik nuk eshte gjithmone e drejte. Une nese e ndjej vehten mysliman dhe konceptin e teuhidit e kam te qarte e te palekundshem atehere eshte ceshtje arbitrare e “te autorizuarve” mbi ate se cka konstatojne te jete herezi, ngase keta te fundit mund ta konsiderojne herezi edhe mosbindjen ndaj institucionit apo sektit.

      4. Jo, por jam i bindur se te tri fete Abrahamike e kane fatin e njejte kur perballen me filozofine, ngase e kane te njejten rrenje. Filozofia ka te drejte t’i ekzaminoje librat fetare e te tri feve prej te cilave rrjedhin teologjite e tyre, dhe teologjite e sekteve tyre kunderthenese. Po flet per iluminizmin si te ishte pjese e teologjise se imponuar. Filozofet kane pasur edhe zgjidhje tjeter, sic eshte te mos i hyjne fort thelle, mirepo ne Evrope, ortodoksia s’ua ka lene vendin vend. Kjo prezence e ortodoksise po verehet tash shume ne vendet myslimane dhe po terheq vemendje me sa po shoh.

      Paradoksi fetare eshte se jane aq shume sekte dhe aq shume interpretime te kunderta te dala nga po i njejti liber. Mua me pelqen interpretimi se Muhamedit i eshte shpallur Kur’ani ne baze te botekuptimeve te tij, dhe se njerezit pas Muhamedit kane pasur liri te vendosin mbi fjalen e Zotit — duke qene se kete interpretim mund ta argumentoj dhe se me lejon ta lexoj Kur’anin pa hipokrizi e pa suspendim te arsyes. Poashtu, me lejon qe ta marr esencen e asaj qe eshte shpallur, te perfitoj prej urtesise se saj, pa rene pre e injorances, barbarizmave, kontradiktave etj.

  • Per mungese kohe keto dite nuk kam patur mundesi te mar pjese ne kete diskutim dhe disa nga gjerat qe jane ngritur ketu, ceshtje te lidhura me ixhtihadin, po mendoj t’i perfshij ne nje artikull kurdo te gjindet pak kohe. Gjithsesi, Arnauti me siper thote se shpesh degjon nga myslimane te thone se filozofia eshte harram. Ne shenimet ne fund te perkthimit te librit te Ahmad ibn Naqib al Misir, Nuh Ha Mim Keller ka nje shpjegim te mire rreth cfare kuptohet kur thuhet se filozofia eshte harram dhe behet e qarte se shume nga ata qe e thone sot, sidomos ne forume si FB, nuk njohin as kuptimin e as kontekstin e debatit qe po riciklojne. Ulemate shpallen harram perpjekjen per te kuptuar Zotin filozofikisht, sepse afirmuar transhendencen e Zotit, por jo filozofine si perpjekje e ushtrim mendor per te kuptuar veten dhe boten perreth nesh.

    Dua te shtoj, gjithashtu, se ky lloj perceptimi sikur mendimi racional u mbyt nga ulemate ortodokse eshte historikisht i pasakte. Ne historine e Islamit, Mihna apo inkuzicioni nuk u drejtua kundra racionalisteve nga ulemate, por e kundra. Shteti abasid hapi inkuzicionin ne anen e mutezilateve (perkthyer shpesh dhe jo totalisht pasaktesisht si racionaliste) kundra ulemave ortodokse. Ortodokset e fituan kete beteje nepermjet debatit te cilin e fituan teksa persekutoheshin. Gjithashtu, ne lidhje me filozofet, ulemate ortodokse si Ghazali u angazhuan me filozofet ne debat dhe fituan debatin.

    Sulmi qe behet sot nga disa myslimanet kundra filozofise eshte i bazuar me se shumti ne mungese njohjeje per cfare po flasin dhe eshte seriozisht i demshem, e nuk mund te jete kurre pasues i tradites intelektuale te Ghazalit.

  • Natyrisht, nuk ka sesi te jete ndryshe. Gazali, sido qe te jete, eshte vete nje filozof i mirefillte, dhe per me teper, Gazali eshte nga baballaret e logjikes, pas Aristotelit, si nje disipline e ushtrimit te racionalitetit.

    • Gazalit i pergjegjet Ibn Rushdi (Averroes) ne “Incoherence of the Incoherence” ku e kritikon Gazalin per kritiken e tij drejtuar filozofeve (grekeve) ne vepren “Incoherence of the Philosophers”. Eshte interesant te mesohet se pse Ibn Rushdi ka pare jokoherence ne vepren e Gazalit.

      • Eshte normale, ajo epoke ka qene e pasur me debate te shumta te cilet i kane dhene shume zhvillim, jo vetem shoqerive te tyre dhe qyteterimit islam, por mendimit filozofik e shkencor te qyteterimit boteror. Megjithate, vepra e Gazalit, “Mjerimi i Filozofeve”, megjithe kritikat e Ibn Rushdit, ka vlera monumentale. Pike se pari, vepra qe i paraprin kesaj “Parimet e Filozofeve” ka vlera te jashtezakonshme si sinteze e parimeve baze dhe menyres se njohjes mbi te cilen ndertohet filozofia, ndersa pjesa e dyte mund te konsiderohet si themel i kriticizmit, qe me pas do te behet nje qasje e rendesishme ne Europe, nepermjet Kantit.
        Natyrisht, qe vepra e Ibn Rushdit eshte gjithashtu nje veper e madhe dhe personalisht, mendoj se e drejta qendron ne anen e tij, ne kete debat. Ibn Rushdi eshte prej njerezve qe ka dhene kontribut te jashtezakonshem ne shtjellimin e raportit qe ekziston midis revelates hyjnore me racionalitetin njerezor, duke ofruar qendrime te vlefshme lidhur me vendin qe ze arsyeja ne hulumtimet fetare. Libri i Rushdit, “Traktati midis filozofise dhe sheriatit”, eshte nje veper qe ka orientuar shume autore ne punimet e tyre mbi usulin, metodologjine e kerkimeve fetare.

  • Fisnik, mendoj se ka nevoje te sqarojme nje qendrim prej te cilit mendoj se buron nje pjese e mire e debatit. Problemi nuk qendron tek shkaqet perse muslimanet nuk kane kaluar nje iluminizem, por fillimisht duhet diskutuar nese duhet apo jo nje gje e tille. Ajo qe une mendoj eshte se iluminizmi eshte nje filozofi e gabuar, ne nje nivel te caktuar, ndaj Islami nuk ka nevoje te gaboje njesoj si perendimi.

    Pike se pari, duhet te kuptojme se Iluminizmi, ne esence nenkupton kultin e arsyes, besimin se nepermjet arsyes bota do te gjeje parajsen tokesore, dhe kjo nuk vjen thjesht ne vetvete, por vjen ne antagonizem me boten parailuministe, qe shihet si bote e erresires, ku nuk sundonte arsyeja por besimi i verber. Natyrisht qe iluminizmi nuk eshte vetem ateist, por ka edhe iluminizem teist apo edhe fetar. Megjithate, iluminizmi lidhet pergjithesisht me idene e nje thyerje, e nje shnderrimi te botes nga gjendja e prapambetjes, ne nje hop, i cili do te na coje drejt idealit iluminist, racionalizimit te dynjallekut. Iluminizmi vjen keshtu ne antagonizem, ndaj fese fillimisht (ndonese jo gjithmone), pastaj ndaj miteve, paragjykimeve dhe rendit shoqeror tradicional. Produkti i tij politik, mund te thuhet se ishte Revolucioni Francez, i cili, per mua, eshte nje nga ndermarrjet transformuese me te erreta ne historine e perendimit. Lexo Edmund Burke-n per kete.
    Ky ideal, jo vetem qe nuk u realizua, ashtu sic pretendonte, por shume filozofe te mevonshem jane shprehur se produkti filozofik qe rrodhi prej iluminizmit solli utopite e medha qe u bene shkak i kasaphanave te shek. XX. Ska dyshim se marksizmi, fashizmi, imperializmi, ashtu si edhe te gjitha ideologjite e mevonshme, duke perfshire edhe nacionalizmin ne variantin e vet ideologjik e shovinist, i kane rrenjet ne iluminizem.
    Pa dashur te jem nihilist ndaj tij, dua te shpreh se, ne thelb, duhet kuptuar gjithsesi se kulti i arsyes, nuk sjell domosdoshmerisht nje arsye me te shendoshe dhe askush nuk mund te thote se Dekarti, themeluesi i racionalizmit, apo Volteri, adhurues i arsyes, jane me te arsyeshem se Shen Agustini apo Thoma d’Akuini. Eshte tjeter gje te vleresosh dhe perdoresh mire arsyen dhe tjeter gje ta ngresh ate ne fronin e njohjes, duke i dhene atribute te burimit themelor te ndertimit te kuptimeve mbi boten, madje shpesh-here, duke e vleresuar si te vetmin burim te njohjes. Kjo e fundit, mua me duket shume e paarsyeshme. Tek e fundit, arsyeja me e sofistikuar, eshte ajo qe njeh kufinjte e veta dhe arrin te kuptoje mosarsyet e arsyes si edhe arsyet e mosarsyes.
    Jo vete filozofikisht, por edhe psikologjikisht, te pakten qe prej Frojdit, kemi arritur te kuptojme se qenia njerezore nuk mund te reduktohet ne nje qenie te arsyeshme. E pandergjegjshmja qe Frojdi zbuloi ruajti konceptimin e njeriut si nje qenie e veshur me mister.
    Nga ana tjeter turmat qe Hitleri i karikonte per te luftuar per purifikimin e species, nuk ishin aspak me te arsyeshme se ato qe vrane Xhordano Brunon. Njeriu modern, duke shkaterruar boten tradicionale, nuk arriti ta ndertoje parajsen e synuar, por perkundrazi, bota qe prodhoi arsyeja e tij, i ben sot njerezit qe vetmine e tyre ta shuajne duke u strehuar ne turmat iracionale qe grumbullon racionaliteti i institucionalizuar ne levizje politike. Njeriu sot, eshte paradokaslisht me i roberuar se kurre. Eshte i roberuar nga vetmia e vet, ne pamundesi te ndertoje qenien sociale, si fushe e ushtrimit te lirise.
    Ajo qe ben iluminizmi, eshte se, nepermjet kultit te arsyes, me pas, me pozitivizmin, degjeneron ne shkencizem dhe ne materializem. Filozofet si, Rusell, Witgetstein apo ne teresi shkolla e Vienes, e shnderroi filozofine ne nje logjike formale te sartuar me linguistike dhe kaq. Etika doli jashte loje. Metafizika po ashtu. Vetem Bergsoni u mundua te ndryshonte dicka, por, jo ndonje gje te madhe.
    Bota e fundshekullit XIX dhe e gjysmes se pare te shek. XX gelonte nga utopi te shumta, dhe mund te thuhet se kane qene kohet me te turbullta per mendjen njerezore pergjate gjithe historise se saj. Pasojat jane tashme te pallogaritshme.
    Te gjitha keto padyshim qe jane rrjedhoje logjike e transformimeve qe solli dhe kerkoi Iluminizmi.

    Une mendoj se muslimanet nuk kane perse te kalojne te njejten gje, perkundrazi, kane nevoje ta tejkalojne nje pervoje qe tashme kane mundesi ta shohin si film, ne librat e historise se Europes. Nga ana tjeter, iluminizmi nuk do te na beje absolutisht me te arsyeshem. Perkundrazi, na ben me pak te tille. Sic shprehet Edgar Morin dhe te tjere, Iluminizmi, qe synoi te shembe mitet u shnderrua vete ne nje mit. Pikerisht pra, muslimanet nuk kane nevoje te kembejne mitet e tyre (nese ka te tille ne fene Islame), me mite te reja. Mosha nuk eshte kriter legjitimimi permitet. Madje perkundrazi, mitet e reja jane me temundshem te deshtojne.
    Pikerisht pra, une mendoj se ne nuk kemi nevoje te behemi iluministe, per tu bere me te arsyeshem. Natyrisht, bota muslimane sot ka probleme te shumta te natyres intelektuale, akademike, filozofike etj, por probleme te tilla kas sot e gjithe bota. Vertete muslimanet sot nuk kane zhvillimin e perendimit, por nuk eshte mungesa e iluminizmit qe e ka sjelle kete. Ka shume arsye, per te cilat nuk dua te zgjatem, pse ekziston sot ky raport ku nje rol te rendesishem luan edhe pushteti.
    Per mua, sfida me e madhe sot per inteligjencen muslimane eshte moderniteti. Tjeterismi i jetes njerezore qe moderniteti ka sjelle eshte sfida qe kerkon angazhimin me serioz intelektal sot ne inteligjencen muslimane. Por ky eshte nje proces. Shume autore po ofrojne qasje interesante reformuese, nje pjese te te cileve ne i kemi botuar ne shkrime te shkurter. Por gjerat duan doemos kohe. Une nuk besoj tek revolucionet.

    Ndryshimet ne fakt do te vijne duke kerkuar me shume brenda vete Islamit. Ne besojme se Kurani dhe tradita profetike e permbajne brenda mundesine e reformimit, brenda parimeve baze qe parashtron kjo fe. Pikerisht ajo qe ti, duke iu referuar Spinozes, e konsideron marzh apo mundesi gabueshmerie ne revelaten hyjnore, eshte dicka qe nuk njihet tek muslimanet, per shkak se, relativiteti i perket njeriut dhe jo Zotit (ne fakt, tek te krishteret kjo ndodh per shkak te mungeses se ruajtjes se tekstit te sakte, – Bibla eshte nje tekst, te cilit i mungon origjinali i fjaleperfjalshem). Por Kurani, tradita profetike, ofrojne hapesire per zhvillimin e pluralitetit qe rrjedh nga relativiteti dhe diversiteti njerezor. Pikerisht kjo eshte nje hapesire e madhe per te zhvilluar qasjet reformiste, pasi vete Zoti na ka ofruar nje sistem te adaptueshem, te afte per t’iu pergjigjur cdo mjedisi social.
    Mendoj se Islami, ashtu sic eshte, sic ne besojme se na e ka lene Zoti, i ka te gjitha mekanizmat per ti vene ne rrugen e duhur problemet. Problemi me i madh qe veshtireson kete situate eshte moderniteti, por edhe ai ka ilacin e vet dhe une besoj me bindje te thelle se ky ilac gjendet brenda vete Kuranit.

    • Ergysi,

      Eshte pergjegjja e dyte e gjate qe po ma shkruan. Po filloj t’i pergjegjem te pares e pastaj edhe kesaj. Falemnderit.

      Stay tuned!! 😉

    • Ergysi,

      Bota po shkon kah anarkia si ne fjalet e Henry Thoreau:

      “That government is best which governs not at all;’ and when men are prepared for it, that will be the kind of government which they will have.”

      Clirimi ka qene i domosdoshem per te arritur pjekuri. Sikurse femijet qe i shohin prinderit si autorietet por kur rriten kuptojne se prinderit nuk i kane ditur te gjitha, ata megjithate vazhdojne t’i rrespektojne fjalet e prinderve, ashtu edhte njerezimi do te jete ne raport me profetet,

      Materializmi i asociuar me kulturen perendimore eshte nje mit i panevojshem.

      Prej asaj qe po mund te shoh, koherat qe po vijne jane te transformimit drejt nje ekonomie ne perputhje me ekologjine e tokes, venies se sistemit monetar ne sherbim te shkences dhe jo anasjelltas sic eshte sot, riperterirjes se vetedijes drejt nje spiritualizmi me univerzal (sufizmin e shoh si element te rendesishem), e me hulumtimet ne fiziken teorike e cila dita dites po behet si “science fiction” ndoshta edhe nje super-shkence qe nuk e perjashton metafiziken.

      Kur flas per univerzalitet, koncentrohem ne ate qe eshte e perbashket per njerezit e jo ne imponim te nje “univerzaliteti” teorik.

      Nuk e di se si eshte ne Evropen perendimore, por ketu ne Kanada ku jam une feja, spiritualizmi nuk mungojne, vetem se jane pa imponim.

      • E para, nje prej atyre gjerave qe nuk pranoj tek iluminizmi eshte pikerisht kjo qe ke cituar ti: “Clirimi ka qene i domosdoshem per te arritur pjekuri”. Sic e thashe, Dekarti e Volteri nuk kane qene me te arsyeshem se Shen Agustini e Thoma d’Akuini, rrjedhimisht as me te pjekur. Ky clirimi qe ka sjelle pjekurine, eshte thjesht nje mit i iluminizmit (ne fakt, iluminizmi vetem mite ka sjelle). Eshte nje arbitraritet. Iluminizmi i jep vetes te drejten ta quaje veten me te pjekur, dhe meriten per kete ia njeh clirimit. Me pas, kete e perdor per argument (sic po ben edhe ti), nderkohe qe eshte thejsht besimi i vet. Tek e fundit, kush ishte pjekuria qe solli iluminizmi? Revolucioni frances?
        se dyti, ka nje mit tjeter ketu. Krijohet ideja sikur clirimin e solli iluminizmi. Perkundrazi, e solli vete kisha. Universitetet dhe zhvillimi i dijes u bene brenda kishes, dhe rilindja ishte produkt i ketij realiteti. Iluminizmi solli vetem antagonizmin me fene, traditen, te kaluaren. Iluminizmi solli vetem logjiken bardhe e zi, ku e kaluara behej e erret, ndersa e ardhmja e ndritur. E tashmja mbetej te ishte procesi i fillimit te ndricimit. Ndezja e zjarrit. Ketu jemi koke e kembe ne mitologji. E ardhmaja u vertetua qe jo vetem nuk ishte e ndritur, por rezultoi, me e erreta e te gjitha koherave.

        Citim: “Materializmi i asociuar me kulturen perendimore eshte nje mit i panevojshem”.

        Nuk kam bere kurrfare asosacioni midis kultures perendimore dhe materializmit. Kam thene vetem qe nje prej produkteve qe solli iluminizmi, ishte edhe materializmi. Dhe kjo nuk eshte mit, por e vertete.
        Perjashtimi i metafizikes, ishte gjithashtu produkt i Iluminizmit. Tani, nese ti beson ne rikthimin e saj (edhe une besoj gjithashtu), kjo nuk e rrezon aspak mekatin e perjashtimit qe vjen prej iluminizmit. Rikthimi i metafizikes, ne thelb, do te thote shterrim i iluminizmit. Pikerisht kete besoj edhe une. Bota do te filloje te heqe dore nga kjo lloj mitologjie. Por gjithsesi, kostoja sociale e kaq dekadave individualizem te shoqeruar me ankth, vetmi dhe rrenim te strukturave sociale, rezulton aspak e vogel per ta flakur tej kete mallkim qe mendja njerezore i ka bere vetvetes ne emer te arsyes.

        • Ergysi,

          Eshte fjala per clirim prej dogmave te cilat ti po i mbron dhe per ate qe ti mendon se s’guxon te ekzaminohet. Nuk jane pak ata filozofe myslimane, te cilet paradoksalisht konsiderohen te jene pjese e islamit perkunder faktit qe ata filozofine e kane vene mbi shpalljet, dhe kane pasur mendime te cilat nuk jane perputhur me Kur’anin. Kjo eshte edhe qellimi e vepres “Jo-koherenca e Filozofeve” e Ghazalit. Ai i identifikon 17 argumente heretike te filozofeve, 3 prej te cilave i konsideron te jene te barabarta me mosbesim. Dhe nuk heziton qe te kerkoje denimin me vdekje te atyre qe i mbajne ato mendime: “They are absolutely to be condemned as infidels on three counts. The first of these is the question of the eternity of the world, and their statement that all substances are eternal [the philosophers denied the creation ex nihilo]; the second is their assertion that God does not encompass in His knowledge the particular events occurring to individuals; the third is the denial of the resurrection of the body.” Ne baze te cfare kriteri Ghazali i quan filozofet heretike?

          • Ajo qe une jam duke thene, nuk ka te beje me mbrojtjen e asnje dogme. Ajo qe une po them eshte se antidogmatizmi si prirje, ne variantin Iluminist nuk eshte gje tjeter vetem se nje mit, qe nuk qendron aspak ne kembe me ndonje argument. Iluminizmi, si kult i arsyes dhe armik i dogmave, eshte vete poaq nje dogme, dhe mund te rrezohet ne te njejten menyre sic eshte perpjekur te rrezoje cdo sistem dogmatik te se kaluares.
            Sic e thashe, Iluminizmi eshte nje mit. Ai pretendoi se po clironte boten nga dogmat, dhe ndoshta e cliroi prej tyre, por e zhyti ne dogma te reja, shume here me problematike, komunizmi, shkencizmi, liberalizmi, nacioanlizmi, materializmi… Iluminizmi e cliroi boten nga paragjykimet tradicionale, per te ngulitur paragjykime te reja, moderne, te cilat e zhyten ate ne mite te reja, krejt te kunderta, me efekte shume here me problematike.

            Nga ana tjeter une nuk kam shprehur askund se jam kundra ekzaminimit te dogmave. Por ekzaminimi behet duke ruajtur logjiken, duke kuptuar perspektiven prej te cilave ato nisen, pavaresisht nese ekzaminuesi i beson apo jo (kjo eshte e drejta e tij). Por nuk ka vlere nje ekzaminim qe ndertohet si sport, thjesht per te ushtruar te drejten e kundershtimit te dogmave. Fetarisht Islami urdheron qe muslimani, te ruaje dashurine per te verteten ne kerkimin e dijes, dhe kete e kane deshmuar dijetaret e hershem dhe te mevonshem. Dijet fetare, diskutimet ndermjet dijetareve jane te mbushura me kritike dhe qasje racionale ndaj teksteve, me nje lirshmeri te plote. Nuk ka asgje kunder ekzaminimit, por kjo nuk do te thote se kushdo, ka te drejte te shprehe gjithcka. Perkundrazi, eshte ne frymen e tradites profetike, kujdesi per te qene i sigurte ne ate qe besojme, dhe kjo realizohet vetem nepermjet frymes kritike, me ane te te ciles pervetesohen tekstet. Jo me kot, dijetaret e usulit, kane prodhuar nje dije te mrekullueshme metodologjike, qe qendron gjithashtu edhe si nje epistemologji e aplikueshme ne shume fusha te dijes. Jo me kot ishin muslimanet te paret qe prodhuan teorite mbi metoden shkencore, duke ideuar metoden eksperimentale ne shkence, te cilen Bacon-i e solli ne Europe rreth gjysem shekulli me pas.
            Nga e gjithe kjo, mund te kuptojme se, ketu nuk ka asgje dogmatike, ndaj ketu Iluminizmi nuk ka c’te cliroje. Nese pretendon te clirosh ate qe eshte e lire, nuk ben gje tjeter vetem se shfaq, ose paragjykim ndaj asaj qe synon te clirosh, ose dogmatizem ne idete qe ke per clirimin.

            Ndersa per Gazalin, sikur rame njehere dakort. Nuk mendoj se ia vlen te rikthehemi perseri.

          • Cuditem me asocimet e bera me iluminizmin (jo vetem tuat por edhe te debatuesve tjere). Kur e kam filluar artikullin as nuk me ka shkuar mendja qe ekziston nje qendrim kaq i formuar anti-iluminist. Une iluminizmin e shoh si dicka te natyrshme qe ka pasur te ndodhe heret a vone. Filozofet e islamit e kane tentuar, dhe mendimet e tyre mbi perjetesine e universit, ringjalljen, etj. tregojne haptas se ata shkrimet e shenjta i kane renditur pas filozofise. E dalloj vetem Ghazalin ne kete grup ngase ai e ka ndihmuar ortodoksine permes filozofise, dhe duke huazuar prej filozofise pastaj ka perdorur ortodoksine kunder filozofeve. Pse? Per shkak se filozofet e kane kontradiktuar Kur’anin. Kane qene “jo-koherent” ne raport me doktrinen fetare. Nuk e shoh perpjekjen e iluminizmit per t’ia arritur nje qellimi te rrezimit te dogmave por e shoh me shume si manifestim i lirise se natyrshme te njeriut te gjykoje me koke te vehten. Dhe nese menyra e tij e arsyetimit eshte me e shendoshe, me koherente, me e disciplinuar, me e qendrueshme, etj. pse jo? Argumentet qe po i lexoj per iluminizmin jane se nuk i paska bere mire shoqerise. Une nuk pajtohem me kete vleresim. Komunizmi? Cfare dallim ka ky nga kapitalizmi i korporatave te medha qe po e demtojne ambentin? Nacionalizmi? Cfare dallim ka ky nga imperializmi arab i fshehur prapa islamit? Shkencizmi? S’po e di cka eshte, por edhe do ta kundershtoja nje paradoks te tille si “shkencizmi” Liberalizmi? A eshte keq te jesh i lire? A duhet njeriu te veproje ne baze te ligjit vetem nen presion te forces? A nuk ben qe dashuria ndaj Zotit ta bej moralin tend te tille qe te mos kesh nevoje per force? S’eshte cudi qe Ibn Rushdi ka teorizuar mbi “te verteten e dyfishte”, nje per masen dhe nje per pakicen. Eshte ne traditen profetike kujdesi per te qene te sigurte mbi ate qe beson por te kerkosh siguri nenkupton se nuk ke besim. Pyetja eshte cka eshte ajo qe fillon me besim, verifikohet me arsye, dhe kthehet ne besim? Ekzistenca e Zotit? Ka racionaliste qe thone se ekzistenca e Zotit eshte ceshtje arsyeje e jo besimit. Njeshmeria e Zotit? Poashtu, kjo eshte ceshtje arsyeje. Njeriut nuk i nevojitet shume qe te besoje ne Zotin, i nevojitet vetem te mos e mohoje ate qe eshte evidente. Por, ajo qe shkruan ne libra fetare eshte perzierje e evidentes me shumecka jo-evidente. Prape, jo ngase Zoti ka gabuar, por ngase dora e njeriut, me pene, e ka shkruar. Por doesmos shpriterorja duhet te ekstraktohet nga cdo fe, dhe cka eshte me e rendesishmja duhet te praktikohet, ngase njeriu, perveq se e ka arsyen, eshte edhe qenie emocionale dhe moraliteti i kerkon te dyjat. Nga ketu nuk e shoh se si iluminizmi e paska shkaterruar prospektin e zhvillimit shpirteror. Vetem totalitarizmi mund te prodhoje nje mjedis te tille e jo liberalizmi.

          • Pike se pari, ajo qe ke gabim eshte mendimi se tek fjala e Zotit ka nderhyre dora e njeriut. Nese do te dish menyren sesi ka ardhur dhe eshte ruajtur Kurani, nuk do ta thuash kete. Ketu kam idene se ngaterrohesh me Biblen, per te cilen, nuk ekziston kopje origjinale. Ajo per te cilen muslimanet nuk kane asnje fije dyshimi, eshte saktesia e tekstit, nga menyra sesi eshte shkruar, transmetuar dhe ruajtur.
            Liria e mendimit qendron ne ceshtje interpretimi, dhe ketu dijetaret nuk e kane anashkaluar absolutisht arsyen. Ky eshte nje diskutim i gjate filozofik dhe metodologjik, per te cilin nuk mendoj se eshte vendi te zgjatemi. Ajo qe them me garanci eshte se, sipas metodologjise islame te dijeve mbi fene arsyeja eshte shume e rendesishme ne kuptimin e teksteve (Kuranit dhe tradites profetike). Sipas gjykimit te usulisteve (epistemologeve te shkencave islame) teksti dhe arsyeja ecin paralelisht, sepse Kurani nuk mund te jete i paarsyeshem. Per kete arsye kur dikush shikon kontradikte mes arsyes se tij dhe tekstit (pasi eshte bindur 100 perqind per saktesine e tekstit, nese ai vjen nga hadithet e jo dpd nga Kurani), atehere duhet te reflektoje ose mbi mundesite e nje gabimi njerezor ne arsyetim, ose mbi interpretimin e duhur te tekstit.
            Gjithsesi, ajo qe kam thene me siper eshte se, nuk ka nevoje per iluminizem qe te rrokesh arsyen. Nuk ka nevoje ta ngresh ne kult arsyen, per te qene me i arsyeshem. Perkundrazi, kulti i arsyes eshte kontradiksion ne vetvete, eshte paarsyeshmeri. Kjo do te thote te ndertosh nje dogme te re, per te goditur tere dogmat e tjera. Te godasesh dogmatizmin nepermjet nje dogmatizmi tjeter.
            Ne lidhje me Gazalin, ai nuk kundershton filozofet thjesht prej dogmes, por kritika e tij behet bazuar mbi vete parimet e filozfise, duke u orevatur te tregoje kufinjte e mendimit, ne debat me filozfine greke. Nese ka ndonje problem Gazali ne rastin konkret, eshte pikerisht sepse eshte me racional se c’duhet, jo se nuk ka racionalitetin e duhur.

            Ne lidhje me iluminizmin, me habit habia jote. Po te lexosh autore te shumte si, Adorno, Horkheimer, Fuko, por edhe Izajah Berlin, e me rradhe shume filozofe te tjere, nuk do habitesh per qendrimet tona ndaj Iluminizmit. Iluminizmi eshte jo vetem shume i kritikuar, por shpesh, mund te thuash edhe i diskredituar ne idete e shume filozofeve moderne. Nje mori filozofesh e trajtojne iluminizmin si nje mit modern, si nje iluzion qe vetem ka dogmatizuar filozofine. Kete nuk po e shpik une, apo ndonje tjeter ketu. Kjo eshte e mirenjohur. E ke ne shqip librin e Adorno & Horkheimer “Dialektika e Iluminizmit”. Lexoje qe te mos habitesh.

            Ti thua se “a eshte keq te jesh i lire?”. Ndersa ajo qe diskutojne antiiluministet eshte se cfare eshte liria. Ajo qe ben iluminizmi eshte se krijon iluzionin e nje lirie dhe nje roberie. Pra, iluminizmi krijon iluzionin se bota paramoderne, bota tradicionale ishte e roberuar: ndaj dogmave, besimeve, miteve, traditave dhe strukturave sociale. Nderkohe qe shume autore nuk mendojne keshtu. Diskutimi eshte se per cfare lirie behet fjale: liria eshte shoqerore apo individuale. Prej ketej, pyetja shtrohet, a mund te jete njeriu i lire, ne menyre individuale dhe jashte nje konteskti social?
            Ka autore si Nisbet, te cilet shprehen se e kunderta eshte e vertete, sot njeriu eshte me i roberuar se kurre. Eshte i roberuar nga paaftesia per te ndertuar jete shoqerore, me lidhje te forta dhe te qendrueshme, ku te mund te realizoje qenien e vet sociale. Njeriu modern eshte i izoluar, individualizuar, atomizuar dhe kjo e ben te jetoje ne burgun e vetmise dhe ankthit te vet. Kjo eshte roberi.
            Nga ana tjeter, iluminizmi krijon iluzionin se sjell lirine nepermjet arsyes. Por ne e dime qe eshte e verteta qe na ben te lire dhe arsyeja eshte thjesht nje mjet. Per sa kohe njeriu modern i ka eleminuar te gjithe mjetet e tjera per te shkuar drejt te vertetes (intuita, pervoja, ndjenja etj.) dhe per sa kohe racionalizmi modern ka thjeshtezuar dhe cektesuar te verteten (duke e reduktuar thjesht ne gjerat qe mund te jene vetem objekt i arsyes, duke perjashtuar metafiziken dhe elementet iracionale te botes), atehere njeriu nuk mund te jete i lire. Konkretisht bota pas iluminizmit nuk solli lirine por ideologjite, totalitarizmin (te cilesdo forme qofte, perfshire edhe ate kapitalist, panarabist, e ku ta di une). Nga ana tjeter, iluminizmi solli roberine ndaj arsyes, duke i dhene asaj me shume peshe se c’ka. Duke ndertuar mitet e reja, ai sjell roberine ndaj formave te reja te te menduarit dhe te jetuarit. Njeriu modern, sic shprehen shume mendimtare, e ka te pamundur te kuptoje problemet e veta, sepse eshte i zene ne kurth nga menyra moderne e te menduarit.
            A ishte e natyrshme ardhja e iluminizmit? Mendoj qe po. Ai ishte rrjedhoje logjike e kohes. Por te panatyrshme ishin pikerisht rrethanat qe e sollen. Ai erdhi natyrshem, si nje reagim ndaj ndrydhjes qe ushtronte Kisha, ndaj turrave te druve, ndaj inkuizicionit. Jo me kot procesi eshte dialektik, dhe iluminizmi, me teper sesa nje teori sintetizuese eshte nje kunderveprim. Si i tille, eshte i natyrshem ne rrjedhen e ngjarjeve, por jo ne vetvete si mendim i kulluar. Iluminizmi nuk ka kuptim, pa inkuizicionin te cilit i kundervihet. Por, kjo nuk ka kuptim te ndodhe aty ku nuk ka inkuzicion dhe per me teper, nuk ka kuptim te vazhdoje te ushtroje ndikim dhe ndrydhje te reja dogamtike, kur nuk ekziston me problemi te cilit ai iu kundervu.

          • Fisnik ti shkruan: “Une iluminizmin e shoh si dicka te natyrshme qe ka pasur te ndodhe heret a vone.” Prandaj te eshte thene me pare qe ti bie ne determinizem historik. Per shkak se nje bashkesi njerezish ju pergjigjen sfidave dhe pyetjeve te tyre ne njemenyre te caktuar ne nje moment historik, ti e sheh kete si menyren lineare ku duhet te ece njerzimi, pavaresisht se kane jetuar histori te tjera. Shume njerez kane rene ne kete kurth, por se paku duhet te njihesh me faktin se eshte diskredituar si menyre per te pare dhe kuptuar boten.

            Ti thua: “Cuditem me asocimet e bera me iluminizmin (jo vetem tuat por edhe te debatuesve tjere). Kur e kam filluar artikullin as nuk me ka shkuar mendja qe ekziston nje qendrim kaq i formuar anti-iluminist.”

            Ky nuk eshte problemi i debatuesve me te cilet ti je habitur dhe do te te sygjeroja te informoheshe me teper per dicka qe e promovon. Ka kritike kulturor qe as nuk jane hic fetare qe jane kritike te shume aspekteve qe jane rjedhime te drejteperdrejta te iluminizmit.

            Ti shkruan: “Filozofet e islamit e kane tentuar, dhe mendimet e tyre mbi perjetesine e universit, ringjalljen, etj. tregojne haptas se ata shkrimet e shenjta i kane renditur pas filozofise.”

            Eshte problemaike te flasesh ne menyre te pergjithshme per “filozofet e Islamit” ne kete menyre. Cilet filozofe, Ibn Tejmija? Pasuesve te Ibn Tejmijes do u binte pika po ta quaje Ibn Tejmijen filozof, por as ata nuk mohojne dot qe ky ultr-ortodoks debatoi filozofet ne termat e tyre, debatoi ortodokse te tjere si esharite edhe per disa terma e koncepte te filozofeve e keshtu qe ky ultra-ortodoks u be ne fakt nje filozof i mirefillte. Por mendoj se nuk e njeh mire edhe nje pjese te konsiderueshme te debatit te filozofeve. Ceshtja nuk eshte nese renditen tekstet e shenjta pas pas filozofise, por nese bota, Zoti, detyrimet ndaj Zotit mund te njihen pa prezencen e teksteve te shenjta, a ka moral para shpalljes etj, etj gjera qe jane studiuar dhe komentuar ne shume tekste edhe nga studiues perendimor te islammit.

            Ti thua: “Shkencizmi? S’po e di cka eshte, por edhe do ta kundershtoja nje paradoks te tille si “shkencizmi” Po nuk eshte problemi i debatuesve te tu mor Fisnik qe ti nuk di se cfare eshte “shkencizmi” qe ti nuk e kupton dhe perseri vjen me zellin e te sapokonvertuarit per te proaganduar dicka qe ende s’e ke njohur vete. “Shkencizmi” eshte i super trajtuar, studiuar, debatuar sa te kalosh pjesen qe te ka mbetur nga jeta jote duke lexuar per te. Miqesisht, qe mos te te ngjaj si misionar qe po mundohem te te konvertoj, po te sugjeroj jo nga kritiket myslimane, por nje kritike kulture qe mendoj se kete pune e ka trajtuar ne terma te qarte e te kuptueshem per nje publik sa me te gjere, nje njeri qe ne fakt eshte tifoz i madh i iluministee por mendon qe trashigimia e tyre ne shume aspekte ka marre drejtim hic te mire, i ndjeri Neil Postman. “Technolopy” eshte nje vend i mire per te filluar per te kuptuar se pse edhe keta njerez qe nuk jane hic fare fetare tregohen kaq entuziaste per post-modernizmin si antidot i ideotsise qe krijoi entuziazmi i modernizmit, se pse filluan te promovojne rendesisne e narrativave te medha etj, etj.

            Po e le me kaq Fisnik se muhabeti shkon shume gjate e mjafton me kaq per hapur plot muhabet nese eshte nevoja, por jo detyrimisht. Me te mira.

          • Me hipokrizine e njejte me te cilen i mbroni absurditetet, per te cilat nuk dua te flas ngase nuk dua t’ia ofendoj ndjenjat njerezve, ju huazoni prej filozofise sipas nevojes per te mbetur ku jeni. Nuk e keni kapur shpirtin e filozofise ne civilizimin islamik dhe nuk do ta kapni as postmodernizmin, ngase filozofine e perdorni si mburoje per te qendruar me dy kembe ne kontraten e materializmit fetare. Falemnderit per informata, dhe jo falemnderit per paragjykime… nuk kam ardhur ketu t’ua promovoj iluminizmin mitologjik per te cilin po flisni por te ju informoj qe ne islam ai nuk ka ekzistuar. Ju thoni se nuk eshte i nevojshem dhe nese sugjeroj se eshte i nevojshem thoni se kjo eshte determinizem historik. Te thuash se iluminizmi eshte i nevojshem nuk nenkupton automatikisht se nenshkruhesh ne kultin e arsyes apo se me kete bie ne determinizem historik. Keto barazime ju po i beni vete se po ju konvenojne. Eshte i nevojshem per shkak se cilido njeri i cili e kupton deri ku mund te shkoje mendimi kritik, mund ta studjoje “fjalen e Zotit” dhe te bie ne konkludimin qe ose Zoti ka gabuar ose njeriu ka gabuar. Por mund ta beje edhe nje hop dhe te besoje nen presionin e arsyes. Pastaj, jane nje mori problemesh qe burojne prej tradites islame e qe kane te bejne me shkeljen e te drejtave te njeriut, pabarazi, etj. Ka edhe elemente totalitare plot e perplot. Ate qe filozofet postmoderniste tentojne ta preservojne per mireqenien e shoqerise eshte identike me ate qe e kam thene ketu, sa i perket faktit se esenca e shkrimeve fetare eshte e nevojshme, sic jam shprehur edhe ne artikull. Por ju ndoshta mendoni se ata postmoderniste neser do te bijne ne sexhde e s’e kuptoni se konkludimet e tyre rrjedhin prej lirise qe e kane e te cilen liri nuk do ta kishin ne periudhen kur kane jetuar Spinoza, Kanti, Dekarti e te tjere apo Ibn Rushdi, Al Farabi, etj. Mos u vetekenaqni me reagime ndaj “kultit te arsyes” dhe “determinizmit historik”, terme te cilat duket thuajse i mbani ne gjendje gatishmerie dhe me te cilat e mjegulloni diskutimin dhe me te cilat ndihmoheni qe te mos e shihni realitetit e debatit te cilin e kam hapur. Jeni duke e keqperdorur filozofine per ta ruajtur ortodoksine, sic ka bere edhe shoku juaj Ghazali. Edhe sikur te mos e beni nje gje te tille, ortodoksia nuk do te zhdukej, po dicka e re do shfaqej, por po dyshoj se kete ju nuk do te mund ta shihni. Po e le kete debat i bindur se kam mesuar mjaft prej jush, andaj ju falenderoj.

          • Qartesim:

            …sa i perket faktit se esenca (pjesa e vertete) e shkrimeve fetare eshte e nevojshme…

          • Fisnik ti shkruan: “Me hipokrizine e njejte me te cilen i mbroni absurditetet, per te cilat nuk dua te flas ngase nuk dua t’ia ofendoj ndjenjat njerezve, ju huazoni prej filozofise sipas nevojes per te mbetur ku jeni.” Dukshem ti nuk di miresjellje dhe keshtu qe nuk mund ta mesosh ketu. Te eshte vene ne dukje, me me shume miresjellsje nga sa meriton se flet per terma qe nuk ja ke idene, per koncepte qe nuk ja ke idene, vjen flet per ixhtihadin dhe tu tha qe e ke gabim duke te informuar dhe per literaturen apo per aturoret, vjen gjithe arrogance dhe qeshesh me termin “Shkencizmi” a thua se eshte faji i pjesemarresve ne kete debat qe ti nuk e di se c’eshte e megjithate njerezit sipas qefit dhe ngese jane perfshire ne bisede e pastaj vjen ketu leshon ofendime per hipokrizi.

            Ti mund te kesh hallet, tofozerite, bindjet e tua te cilat je perpjekur t’i tregosh edhe ketu kush ka patur nge e deshire te ka lexuar dhe eshte perfshire e angazhuar ne bisede me ty por mos mer per kot kur adreson njerezit.

          • Che,

            Falemnderit te gjitheve per miresjelljen, por edhe ju duhet ta kuptoni se ky debat ishte 10 vs. 1. Poashtu ju kerkoj falje nese ju kam ofenduar per hipokrizi, por jeni fokusuar ne fenomenin kulturor te mitologjizimit te iluminizmit, teme e cila nuk eshte qendrore ne artikullin tim. Po nguteni ta quani iluminizmin te diskredituar, dhe nuk po e beni dallimin mes asaj qe iluminizmi ka qene dhe asaj qe njerezit kane bere me iluminizmin. Kjo do te ishte sikur dikush te thoshte se islami eshte i diskredituar dhe te mos mundohet te kuptoj se per cilin aspekt te islamit eshte fjala konkretisht. Postmodernistet, si ata te shkolles se Frankfurtit, sa kam kuptuar, kane pasur qellimin ta shpetojne iluminizmin nga vetvetja dhe nga armiqte, pra, nuk eshte se e kane diskredituar. Sa per shkencizmin, kam qene mjaft i sinqerte ta pranoj se nuk kam hasur ne te… kjo nuk e minimizon efektin e asaj qe kam thene (nuk me diskrediton)… Ngaqe ne kete debat jam vetem, dhe po me merr shume energji, me duhet te terheqem… Gjithashtu, me fat Bajramin te gjitheve me kete citim te Rumit:

            “Out beyond ideas of wrongdoing
            and rightdoing there is a field.
            I’ll meet you there.

            When the soul lies down in that grass
            the world is too full to talk about.”
            ― Rumi

          • Nejse, mua me vjen keq qe e ke mare sikur behet fjale per 10 vs. 1 se vete e kam pare si muhabet e kush ka pas deshire e nge per te kontribuar e ka bere kete, shpesh me nje gote caj ne krah te ekranit. Take it easy bro. Shume nga njerezit qe bejne muhabet ketu as nuk njohin njeri-tjetrin e aq me pak tani te behen grup qe t’i bien njerit prej komentuesve.

            Ok, te kuptoj qe te eshte dashur t’u japesh xhevap shume njerezve e duke qene se nuk kam qene ne poziten tende ndoshta nuk e kam kuptuar se si mund te perceptohet kjo. Po nuk ka qene ky qellimi i askujt besoj.

            Ka shume arsye per te kerkuar qe te behen ndryshime serioze ne mendimin islam i cili ne mohim te frymes se vet ka perftuar role margjinalizuese ndaj disa grupeve, sidomos femrave. Ne nivelin e kuriozitetit intelektual jam i gatshem te degjoj cdo tendence qe egziston ne kete fryme. Ne dimensionin shpirteror, fetar nuk jam i interesuar per asnje retorike deshton s enjohuri statusin e fjales se Zotit ne universin tone. Cdo reforme e mirefillte, per mua eshte kurano-centrike. Kushdo eshte i lire te besoj cfare te doje, por per sa me perket, eshte tek fjala e Zotit ku une gjej driten dhe forcen ne perpjekjen time per te qene njeri cdo dite.

            Nese e ke vene re, kemi debatuar, po nuk kam tentuar ndonjehere ” te te konvertoj” tek qendrimi im sepse une ne fakt nuk besoj tek konvertimi. Keto jane pune maredheniesh me Zotin. Por une besoj, nga sa te kam lexuar, se ti ke arsye shume te mira per te qene i revoltuar, qe kerkon nje hapje te hapsirave te mendimit dhe kjo eshte totalisht ne rregull per mua. Por une besoj se hallin nuk e ke me Kuranin po me miletin e kush nga ne nuk ka telashet e veta me miletin, perfshi me vellezerit tane ne fe.

            Gezuar Bajramin te gjitheve dhe ne shpirtin e pershendetjes me vargjet e Rumit qe nisi Fisniku,

            Eja, eja kushdo qe te jesh/ rruga jone nuk eshte rruge e deshperimit.

  • thjesht desha te them e po i lexoj komentet dhe po me terheqin vertet shume. ju falenderoj te gjitheve ju qe keni shpenzuar kohe per te shkruar ketu…

  • Ne fakt une deshiroje qe gjithmone te jem ne grupin e dyte! Ai qe e di se nuk di e ka arritur gjysmen e dijes. Zoti mos dhashte te jem prej grupit te trete e te me zgjoje dikush per te me thene se me nuk kam mundesi me te mos dije e te vazhdoj te mesoj. Zoti mos dhashte qe te jem prej grupit te katert ku jam i vetekenaqur me dijen time dhe ia imponoj tjereve e nuk i ndegjoj. Ju jeni ne kete grup. Mund te krenoheni.

  • “If the time were propitious, one universal world-state might come into existence; if not, several religions might exist side by side, and, if this also were impracticable, Islam at least might be reshaped according to the demands of the royal power of philosophy, which was the highest perfection of which man was capable” — Al Farabi

  • “As soon as it is held that any belief, no matter what, is important for some other reason than that it is true, a whole host of evils is ready to spring up. Discouragement of inquiry,… is the first of these, but others are pretty sure to follow. Positions of authority will be open to the orthodox. Historical records must be falsified if they throw doubt on received opinion. Sooner or later unorthodoxy will come to be considered a crime to be dealt with by the stake, the purge, or the concentration camp. I can respect the men who argue that religion is true and therefore ought to be believed, but I can only feel profound moral reprobation for those who say that religion ought to be believed because it is useful, and that to ask whether it is true is a waste of time.” — Bertrand Russell

  • Fisnik

    po shko o njeri e merri shoket e na i sill ketu se nuk luhet futboll me nje porte. Jane rreshtu 10 burra para porte e po kenaqen duke bo gola. Nuk ia vle me u martirizu keshtu: o leje ket muhabet, ose hajde me shoqni se s’po ka spektakel mo

  • Your email address will not be published. Required fields are marked *