E. Mërtiri

Nacionalizmi është një temë shumë e diskutuar në çdo hapësirë të mendimit dhe veprimit politik, shoqëror, kulturor e ideologjik. Rreth viteve ‘80-‘90 shumë studiues mendonin se kjo dukuri ishte në shuarje duke shkuar dalëngadalë drejt zhdukjes, e hedhur tej nga marshimi i modernitetit, njësoj siç zhvillimi i teknologjisë ka nxjerrë nga përdorimi, bie fjala, lokomotivën me avull, duke e bërë të mbetet thjesht një ilustrim muzeal i një epoke të superuar teknologjike. Sipas tyre, globalizimi është “teknologjia” më e fundit që krijon aspiratat për një botë të re, pa ndarjet dhe konfliktet nacionale, duke rindezur edhe njëherë pas marksizmit ëndërrat utopike për një rend botëror. Në fakt kjo nuk duket se po ndodh në të paktën dy dakadat e fundit, gjë që evidentohet tashmë nga shumë studiues të kësaj fushe. Nacionalizmi po rishfaqet fuqishëm në skenën e ndërveprimit shoqëror, duke habitur, trembur apo ekzaltuar njerëz të shumtë anembanë globit. Autorë të tillë si Anthony Smith, e shpjegojnë këtë dukuri me faktin se globalizmi nuk mund ta superojë nacionalizmin për vetë atificialitetin që ai ka përballë këtij të fundit. Për këtë arsye, ai e shikon nacionalizmin dhe shtetin komb, si njësi bazë që do të vijojë të dominojë organizimin politik edhe për shumë kohë, duke shprehur se, mosmarrja në konsideratë e këtij fakti, bën që politikat ndërkombëtare të dështojnë në përpjekjen për të krijuar një mjedis që ofron stabilitet.

Në fakt, thuajse në të gjithë Europën, e sidomos në Ballkan, shohim përpjekje për t’u rikthyer në rrënjët identitare, e reflektuar kjo, jo vetëm në rezistencën ndaj modernitetit dhe globalizimit, por edhe në një rritje të agazhimit për të ruajtur homogjenitetin kulturor, në kuadër të shumë dukurive që shfaqen kërcënuese për kulturën e këtyre vendeve. Natyrisht, këtu mpleksen një sërë dukurish, që nga ksenofobia, e deri tek riaktivizime sporadike të vatrave neofashiste. Megjithatë, në thelb, siç na shpjegon Smith, dukuri të tilla burojnë nga një ndjenjë e natyrshme e mbrojtjes së trashëgimisë dhe rrënjëve identitare, pavarësisht faktit që kjo prirje shpesh bëhet shkak i konfliktualiteteve të shumta.

Traditë dhe modernitet

Në fakt, globalizimi, së bashku me kulturën e konsumit që sjell, përbëjnë një kërcënim serioz për çdo shoqëri. Ai shkatërron sistemin e vlerave, proceset e të shoqërizuarit, çaktivizon strukturat sociale, duke deformuar fizionominë e shoqërive ku përhapet. Përveç varfërisë kulturore, globalizimi kritikohet fort edhe për natyrën imperialiste. Kjo e bën atë më tepër një proces skllavërimi për popujt, duke krijuar varësi globale nëpërmjet eleminimit të kulturave lokale. Në këtë mënyrë, nacionalizmi shihet sot si mjeti më efikas për frenimin e një ekspansioni të tillë. Nacionalizmi është një ideologji e cila synon t’i orientojë shoqëritë drejt rrënjëve të tyre, drejt ruajtjes dhe riaktivizimit të modeleve kulturore të trashëguara nga e shkuara. Kjo bën që, ndryshe nga ç’është menduar më parë, nacionalizmi të jetë një ideologji thellësisht konservatore, e cila sot vepron në përplasje me efektet që ka sjellë moderniteti.

Në këtë mënyrë, konflikti ndërmjet nacionalizmit dhe globalizmit, është një konflikt që i ka rrënjët në dallimin ndërmjet traditës dhe modernitetit. Autorë të shumtë shprehin se kultura tradicionale është krejt e kundërt me atë globale. Ndërsa kultura tradicionale ofron kujtesë, traditë, simbole dhe vlera të qendrueshme, kultura globale ofron në të kundërt aktualitet, mungesë kujtese, ndryshueshmëri permanente dhe neutralitet ndaj vlerave, duke krijuar një situatë paqendrueshmërie ambivalente. Si i tillë, globalizimi nuk prodhon dot një kulturë të mirfilltë. Ai nuk krijon dot traditë, pasi për këtë i duhet të krijojë histori dhe qendrueshmëri. Moderniteti bën të kundërtën, ai ofron vetëm transformim të vazhdueshëm, qendrueshmëri të paqendrueshmërisë. Asnjë përvojë nuk mund të shtresëzohet kështu në ndërgjegjen e shoqërisë, pasi sapo krijohet një sistem vlerash, ai zëvendësohet menjëherë nga një tjetër që sjell trendi i zhvillimeve. Moderniteti mbetet kështu pa truall që qendrueshëm.

Për këtë arsye, autorë si Smith e shohin nacionalizmin si faktorin më dominues në të ardhmen e marrëdhënieve ndërmjet shoqërive, për vetë faktin se trashëgimia ka gjithnjë efekt të pasuperueshëm mbi aktualen dhe nuk mund të tejkalohet. Kjo e bën nacionalizmin të mbetet gjithmonë një shtysë e fortë në zhvillimet shoqërore, gjë që asnjë organizim shoqëror nuk mund ta shpërfillë. Globalizimi nuk krijon dot një trashëgimi, dhe si i tillë ai nuk mund të gjejë aplikim për një kohë të gjatë në shoqëri. Sipas kësaj, moderniteti është, ndër të tjera edhe një mit, i cili, ndryshe nga mitet tradicionale, predikon ndryshimin, i cili përbën edhe tiparin e vet më të qenësishëm. Nëse i referohemi Heraklitit të lashtësisë, është miti që bart brenda vetes përgjigjen e pyetjes së ekzistenciale, “çfarë mbetet e pandryshueshme në një botë që ndryshon pareshtur”. Për Heraklitin, ajo që mbetet është vetë ndryshimi. Në këtë mënyrë, për modernitetin thelbi i ekzistencës qendron tek vetë procesi, jo tek lënda. Asgjë nuk mbetet. As vlerat, as strukturat shoqërore, as tiparet kulturore të një shoqërie. Thënë ndryshe, moderniteti prodhon mitin e mungesës së vlerave, si të vetmen vlerë. Pra ai ofron destabilitetin si të vetmin stabilitet.

Një projekt i ri kombëtar

Ndryshe nga ç’ndodh kudo në botë, në Shqipëri, nuk ekziston një shqetësim i tillë ndaj kulturës globale. Askund nuk hasim ndonjë shqetësim serioz për vlerat tradiconale që po zhduken dora-dorës. Përkundrazi, ka një angazhim masiv të elitave për t’u distancuar nga e shkuara drejt një projekti që aspiron integrimin, si alternativë të vetme. Kjo aspiratë, është shndërruar tashmë në një projekt të ri kombëtar, të paktën brenda trojeve të shtetit shqiptar, duke eklipsuar çdo angazhim për atë që njihet si çështja kombëtare. Në të vërtetë, nga mënyra sesi po aplikohet, ky është një projekt tëhuajsimi, i cili sjell ndryshim të identitetit dhe asimilim ndaj kulturës globale.

Nëse do të mund të skicojmë sot një projekt ekzistues dominant për kombin shqiptar, referencën kryesore mund ta gjejmë në qendrimet e shkrimtarit të njohur Islamil Kadare, i cili është bërë bardi dhe promovuesi kryesor i aspiratës europiane, si dhe ndriçuesi i rrugës drejt këtij synimi. Kadare promovohet në shumë rrethe intelektualësh si “rilindasi modern i shqiptarëve”. Një sërë veprash publicistike të tij, si “Identiteti europian i shqiptarëve” dhe “Aksidenti”, paraqiten si skica të një projekti të ri kombëtar, i cili na tregon orientimet e duhura në stacionin e rradhës drejt destinacionit përfundimtar të popullit shqiptar: Europën. Ajo çfarë synon të ofrojë ky projekt, është thjeshtimi i të gjitha aspiratave kombëtare në një: europianizimi social, kulturor e politik i kombit.

Kjo aspiratë, zhvillohet në një dialektikë, e cila përfton në një logjikë përjashtuese identitetin e ri, i cili prodhohet në një proces purifikimi, ku synohet eleminimi i çdo prurjeje lindore, orientale, duke I perceptuar këto si pengesë për integrimin. Rrjedhimisht këtu konstruktohen edhe armiqtë e kombit, të personifikuar kulturalisht dhe politikisht tek Turqia, e cila merret si një objekt i ngrirë, i përcaktuar definitivisht prej 600 vjetësh, që mban peng kombin shqiptar në realizimin e kësaj aspirate. Kërcënimet për kombin shqiptar sipas këtij përfytyrimi nuk janë më as zvetënimi i kulturës globale të konsumit, e as agjitacionet kulturore e politike të fqinjëve. Përkundrazi, projekti i ri kombëtar ofron vizionin e fqinjësisë së mirë me armiqtë potencialë megjithë pretendimet e tyre kulturore e territoriale të drejtpërdrejta ndaj shqiptarëve, ndërkohë që armiku projektohet vetëm në një drejtim: “trashëgimia osmane”. Pra, kemi të bëjmë me farkëtimin e mitit të një armiqësie primordiale, gati-gati gjenetike ndaj turqve, duke projektuar “shpëtimin” e kombit vetëm nga përjashtimi i çdo ndikimi që vjen prej tyre. E gjithë kjo bëhet në kundërshtim me logjikën e realitetit ballkanik ku, në një mjedis të ngarkuar politikisht, turqia e sotme mbetet aleati më i fortë në rajon.

Kërcënimet identitare

Ky projekt realisht e zhvendos fokusin e vetëdijes kombëtare në mbrojtje të identitetit që duhet të përftohet së brendshmi, duke mbrojtur trashëgiminë që po humbet dita-ditës, në një përpjekje për t’u projektuar diku jashtë (Europa), në një tërësi kulturore që në fakt nuk i përket asnjë kombi në veçanti. Europa në fakt nuk është gjë tjetër vetëm se një ansambël i përbashkët kulturash lokale dhe nevoja për integrim duke harruar trashëgiminë përbën një proces të pastër akulturimi. Miti i integrimit në Europë na vjen duke eleminuar diskutimet se çfarë quajmë Europë dhe identitet europian, duke na lënë pa sqaruar se cili do të jetë raporti midis europianes dhe shqiptares në këtë proces. Natyrisht, nuk bëhet fjalë për të refuzuar aspiratën për integrim, por ky proces nuk mund të vihet në zbatim pa vendosur një drejtpeshim midis kulturës europiane me atë autoktone shqiptare.

Rrjedhimisht, shqiptarët i bie të jenë i vetmi popull që shkojnë në Europë duke dorëzuar identitetin e tyre kombëtar, gjë që do të thotë të mbash vetëm të përbashkëtën universale, pa thelbin lokal që përbën indin më qenësor të identitetit. Ky projekt nuk është gjë tjetër vetëm se prodhim i një qasjeje në funksion të shfaqjes pa thelb, periferisë pa qendër, sipërfaqes pa thellësi. Shqiptarët që kërkon të prodhojë ky projekt janë në të vërtetë pa identitet, për sa kohë që në realitet universalja (europiania, në këtë rast), mund të realizohet vetëm nëpërmjet lokales, për sa kohë që e përgjithshmja mund të realizohet vetëm nëpërmjet të veçantës. Kemi të bëjmë pra me një proces emigracioni kulturor drejt kulturës europiane duke flakur tej pasaportën nacionale. Ky projekt nuk është gjë tjetër vetëm se një projekt i mirfilltë akulturimi ksenocentrik. Në fakt, ky është kompleks inferioriteti i një shoqërie provinciale. Çdo zhvillim i kulturave periferike drejt qendrës, përgjithësisht ka prirjen të përforcojë identitetet e përgjithshme, në dëm të atyre të veçanta, specifike. Kjo do të thotë që shqiptarët do të mbeten edhe për ca kohë të paintegruar në dyert e mbyllura të Europës, njësoj si ç’mbeten të paintegruar, të paragjykuar dhe shpesh edhe të përbuzur, ardhurit nga periferia në çdo qendër urbane.

Ajo çfarë mund të themi në lidhje me kërcënimet e sotme kombëtare qendron në dy aspekte: nga njëra anë, jemi përballë kërcënimit kulturor që shfaq moderniteti nëpërmjet kulturës së konsumit, si dhe nga ana tjetër kemi kërcënimin politik etnik që shfaqet në veprimtaritë shoviniste fqinje që synojnë të mbajnë të paintegruar faktorin shqiptar në rajon. Shqiptarët ndërkohë vazhdojnë të humbin kohë në luftën e brendshme kulturore, duke e projektuar armikun brenda vetes tek ata që shfaqin tipare kulturore të ndryshme nga ato që propagandon ideologjia sunduese, ndërkohë që fqinjët vijojnë të prodhojnë pakica etnike artificiale brenda territorit shqiptar, vijojnë të ndërkombtarizojnë pretendimet e tyre të paqena, vijojnë të mbjanë në gjendje të mjerueshme ndërveprimin ekonomik, politik e kulturor të shqiptarëve në rajon.

Në qendër të vëmendjes së kësaj rilindjeje të re nuk janë as qendrimet ndaj veprimtarive shoviniste që na fqinjërojnë përreth, as aspiratat për faktorizimin e shqiptarëve në rajon, as integrimi i brendshëm, së pari midis shqiptarëve me njëri-tjetrin dhe as mbrojtja e vlerave kulturore tradicionale, të cilat na bëjnë të jemi këta që jemi, në dallim prej popujve të tjerë. Qoftë edhe vetëm shfokusimi nga kjo problematikë, përbën edhe topitjen më të madhe shoqërore, e cila dëmton krijimin e një projekti të vlefshëm mbi të ardhmen e kombit.

Comments

  • Çfarë faji kanë shqiptarët e sotëm për zhvillime të tilla historike? Kush i ka pyetur ndonjëherë ata? Mos vallë do t’i pyesë Europa Moderne shqiptarët e sotëm për vazhdimin politik të tyre? Por morali politik antiIslamik kërkon të duket sikur luan ndonjë rol të dorës së parë në vazhdimin politik të shqiptarëve. Në qoftë se Mbretëria e Bashkuar Britanike e ka vendosur që popullata shqiptare të shkrihet me Europën populli shqiptar duhet ta dijë mirë që kjo bëhet për interes të Europës dhe jo të tyre. Shqiptarët gjithmonë do të jenë refleksion i politikave europiane dhe klasa e tyre politike është e paaftë të thotë edhe një fjalë të vetme duke pasur një instinkt rezonant shëmbëllor.

  • Ndonëse përvijohet një ide e përgjithshme se era globale do t’i shkrijë kufijtë dhe dallimet midis kombeve, kulturave, njëlloj si tregjet dhe monedhat, është pikërisht e kundërta ajo që na mësojnë mendimtarët modernë. Identitetet kulturore në kushtet e globalitetit, nëse janë të forta e të thellë-rrënjosura, e veçanërisht nëse arrijnë të kultivohen, spikasin dhe kanë shumë më tepër mundësi të dalin në pah, se sa më parë. Shqipëria, qoftë me historinë, kulturën fetare, juridiko-zakonore, me krijuesit dhe heronjtë e saj, i ka të gjitha mundësitë ta lulëzojë identitetin e vet të spikatur edhe në këtë epokë të ‘fluiditetit” të shumë gjërave.
    Në librin e tij, të kthyer tashmë në klasik, “Ç’është globalizimi” (1997), Ulrich Beck, sociologu më i madh europian mbi këtë temë, pohon se globalizimi, në tërësinë e vet paraqitet si një proces në vazhdim të të cilit shtetet nacionale dhe sovraniteti i tyre kushtëzohen dhe lidhen në mënyrë të tërthortë nga aktorët ndërnacionalë, nga format e pushtetit, nga orientimet, identiteti dhe rrjetet e tyre… Në këtë kuptim, “specifika e globalizimit sot (e sigurisht edhe në të ardhmen) konsiston në shtrirjen, densitetin dhe stabilitetin, të spikatura empirikisht të rrjeteve, të lidhjeve reciproke rajonale-globale e të vetëpërcaktimit të tyre masmedior, ashtu si edhe të hapësirave sociale e të flukseve të tyre të imazhit në nivel kulturor, politik, financiar, ushtarak dhe ekonomik…”.

  • Kjo Evropë që aq gjatë dhe pamëshirshëm ka luftuar me veten, si bazë të identitetit të saj është ndër të tjera duke e vendosur edhe mësimin e të bërit paqe me veten. Nuk ka dyshim se në planin politik hap i rëndësishëm konsiderohet krijimi i një politike të jashtme të përbashkët e cila fillimisht do të ishte projekt i asaj që Habermasi dhe Derrida e quajnë bërthama apo zemra e Evropës (kryesisht gjashtë shtetet që e kanë filluar projektin e BE-së në vitit 50-të të shekullit të kaluar). Në vazhdën e këtij mendimi Eko thekson nevojën jo vetëm për politikë të jashtme të përbashkët por edhe sistem mbrojtës të përbashkët, që sipas tij do t’i siguronin Evropës një mundësi mbrojtjeje dhe do ta promovonin atë si polin e tretë në botë në mes të SHBA-ve dhe Lindjes (Kinës apo Japonisë).

  • Nuk duhet të dalim kundër rrymës, pasi nuk mundemi, por edhe s’duhet ta lëmë veten “të na marrë rrjedha”.
    Shumica mendojnë se globalizmi është vetëm e vetëm një treg global, vetëm e vetëm një intensifikim i shkëmbimeve financiare.
    Mirëpo kjo është e gabuar. Globalizimi është shumë më tepër sesa një treg botëror i qarkullimit të parave. Ai nuk udhëhiqet vetëm nga arsye kryesisht ekonomike. Rrënja dhe forca e tij udhëheqëse është ekspansioni i sistemeve komunikuese përreth botës. Padrejtesisht ky fakt-globalizmi vleresohet tërësisht pozitiv apo tërësisht negativ,parndaj para së gjithash duhet ta njohim, ta kuptojmë e ta analizojmë atë në një perspektivë jo vetëm ekonomike, por edhe etike e antropologjike.
    Për të gjitha këto arsye, debati mbi “proceset e globalizimit” dhe “konsekuencat” e tyre për individin është sot një nga temat më konstante të refleksionit shkencor-social e filozofik botëror. Tash “globalizim” (globalization, globalisierung) nuk do të thotë aspak marrje në konsideratë e ekzistencës së një hapësire globale, në të cilën nuk ka më qendra të përcaktuara njëherë e përgjithmonë, por një proces në vazhdim, për të cilin toka po transformohet në një glob. Ja pse nuk është e rastësishme që një term i tillë e pati “gjenezën” e vet në ambientin e shkencave shoqërore perëndimore, atëherë kur ato u gjendën përballë një realiteti, në të cilin Perëndimi nuk mund të quhej më në mënyrë legjitime dhe nga pikëpamja teorike qendra e botës. Ja pse në Perëndim e, në radhë të parë nga ana e intelektualëve brenda dhe jashtë ambienteve akademike, u zgjodh ky term, për të nënvizuar faktin se të globalizosh do të thotë “ta bësh diçka globale”, jo të pranosh faktin se ajo është globale në vetvete.

  • Sot projekti i krijimit të identitetit evropian është një projekt sfidues për të ardhmen e kontinentit. Në këtë debat janë të inkuadruar mendjet më larta të inteligjencës evropiane, duke u munduar që në kontekstin e kohës nëpër të cilin po kalon Evropa, e ndeshur nga konkurrenca e fortë me SHBA-të, me Kinën, me Rusinë dhe botën Islame, të gjejnë ato fusha dhe premisa që mund të shërbejnë si baza e një identiteti të përbashkët evropian pa shkatërruar edhe identitetet e thelluara kombëtare të kombeve evropiane. Pas integrimeve ekonomike disa vjeçare, që kulminuan me krijimin e monedhës së përbashkët për një pjesë të shteteve të BE-së, cilat veç janë duke krijuar nevojën dhe premisat e krijimit edhe të politikave të përbashkëta ekonomike si dhe të strukturave shtetërore të përbashkëta, nevoja për të krijuar edhe bazat më të thelluara politike të këtij identiteti por edhe kulturore po shtrohen më shumë se kurrë. Habermasi dhe Derrida në këtë drejtim theksojnë se sistemi i mirëqenies sociale, krijimi i institucioneve mbinacionale siç është BE, në të cilën është bartur një pjesë e sovranitetit si dhe aftësia që tensionet e ashpra nacionale dhe sociale të së kaluarës të zgjidhen përmes dialogut, dhe të kanalizohen përmes institucioneve duhet të jenë baza të një identiteti evropian.

  • Procedurat e Globalizmit, sic verejne dhe disa prej studiuesve me ne ze, kryesisht te shkolles franceze dhe gjermane te marrdhenieve nderkombetare, kane arritur ne piken e moskthimit
    mbrapa (The point of no return – Alen Kafe, Toni Negri, Zaki Laidi, etj). Sistemi politik, i cili u lind dhe u rrit ne gjirin e kesaj idelogjie te globalizimit ekonomik pa vlera te shtuara sociale dhe pa ndjesira per shumellojshmerine e qyteterimeve, traditave, etj, ka pervetesuar nje fuqi gjithnje ne rritje. Ne te njejten kohe do te perbente nje gabim esencial ti jepnim Globalizimit ngjyrat e nje Globalizimi Politik dhe kjo per arsyen e thjeshte qe, pas renies se Bllokut Lindor dhe kristalizimit
    ne arenen ndekombetare te nje Superfuqi te vetme, perballemi me nje supremaci llogjike te menyres perendimore te organizmit shoqeror, ekonomik dhe politik. Ne kete kuptim, dhe duke
    patur parasysh qe humnera e zhvilllimit dhe prosperitetit midis vendeve te zhvilluara dhe atyre qe jane ne zhvillim eshte rritur disa here me teper se c’ishte ne dhjetevjecaret 1970 – ’80, duhet
    te pranojme qe ne vend te Globalizimit te vlerave, te qyteterimit humanist paqedashes, jemi duke u perballur me Globalizimin e ekonomise se tregut mentaliteti i te cilit eshte ai qe krijon de facto mbizoterimin e neokolonializmit ne formen e kontrollit te plote ekonomik te te zhvilluarve ndaj vendeve te Botes se Trete.

  • Your email address will not be published. Required fields are marked *