Ludi Cami.

Sënduku i gjyshes, një shami dore e qëndisur me pe jeshil e vishnjë për gjyshin, rroba mëndafshi të bardha borë me qëndisma floreale ari, fustani i drekës së nuses, mëndafsh i lehtë me lule shumëngjyrëshe, një musaf i vogël i Kuranit në arabisht dhe surja “Jasin” e qëndisur në ar mbi një pëlhurë te kuqe rubini.
Sënduku i gjyshes, dru arre, në të gdhendur motive lulesh e gjethesh të harlisura nga ku spikasin zogj dhe një drenushë e bukur dhe e hijshme.
Sënduku i gjyshes, në kënd të odës, mbi qilimin vishje e thellë me motive të gjelbra e të bardha. Nën tavanin prej druri të gdhendur me figura arabeskash, që hapen në formë rrethi dhe shkojnë në pafundësi. Pranë dritares me perde të bardha të punuara në grep, që sheh për nga kopshti. Sa mall për atë kopshtije, një kënd Parajse. Ashtu i vogël si ishte, ja ndryshonte fytyrën shtëpisë sa herë ndërronin stinët. Jeshilja e thellë në panverë, hynte bashkë me dritën brënda nëpër oda dhe ngjyroste motivet e arabeskave mbi tavan e mbi sënduk. Ndërsa jashtë vallëzonin, si nuse te vogla me dimitë mermeri, lulet e vishnjeve e të kumbullave.
Shtëpia e gjyshit, e ëmbla shtëpi. E bukur, e përmbledhur, si një kuti perlash. E vendosur mbi kalldrëmin që lidhte oborret dhe shtëpitë me njëra-tjetrën, rrugët me njëra-tjetrën, qytetin me qytetet e tjera. Kalldrëm i hijshëm; ia numëroja të gurët tek shkonim me gjyshin në xhami. Ndërkohë, gjatë gjithë rrugës na shoqëronte aroma e trëndafilave. Ah, xhamia! E bukura xhami! Kujtoj me mall përhumbjen mes luleve shumëngjyrëshe mbi një sfond blu kobalt tek arabeskat mbi mure e tavan. Gjethet dhe degëzat e njoma zbrisnin deri te gishtërinjtë e vegjël e më përkundnin lehtë lehtë, si krahët e nënës. Ngrohtësi shtëpie, që vinte nga kohra të largëta e i kapërcente përmasat tokësore e fizike. Ndjesi habie dhe përmallimi për këtë shtëpi, ku kisha jetuar më parë, në një tjetër hapësirë kohore.

Sot, kur gjyshërit e mi nuk janë më, dëshmia e nënës sime më vjen si një përrallë arabe. Po të mos ishte për sëndukun e stërgjyshes, dru arre të gdhendur me motive lulesh e zogjsh, për shaminë e qëndisur me pe jeshil e vishnjë, për dimitët e bardhë të mëndafshit me qëndisma ari, që sot janë grirë nga harresa e pakujdesia, për musafin e vogël të Kuranit dhe suren e Jasinit të qëndisur mbi pëlhurën e kuqe rubin, që nuk e di pse nuk i gjej në sënduk, nuk kisha për ta besuar dot nënën. Një filozofi e tërë e estetikës jeton tek ky sënduk, që rastësisht ka arritur të vijë deri tek unë. Tashmë nuk mund të jetë më gjithçka si më parë. Hapja e këtij sënduku trondit thellë dhe ridimensionon idetë dhe konceptet e mia mbi të bukurën. Tashmë gjithçka përreth meje i nënshtrohet procesit të dhimbshëm të krahasimit. Përsosmërisë në formë, ngjyrë e stil të sëndukut dhe të gjithçkaje brenda tij, i vihen përballë orendi të rëndomta tërësisht utilitare e pa kurrfarë hijeshie. Madje edhe vetë shtëpia, ku dikur sënduku zinte vend me aq hijeshi, është tjetërsuar, sikur të jetë goditur nga ndonjë shpërthim bërthamor, prej atyre që shuajnë çdo qelizë jetësore dhe lënë pas mutacione gjenetike që nuk korrigjohen dot për brezni të tëra.
Nëse do të bënim një zbërthim vizual të spektrit të ngjyrës në qarkullim, do të shihnim një gamë jashtëzakonisht të madhe grije, që në pamje të parë duket sikur pikun e ka pasur dyzet vite më parë dhe me kalimin e kohës ka ardhur duke u pakësuar. Në të vërtetë, është po e njëjta gri, thellë nën lëkurë, në shpirt, tek pallatet e tmerrshme parafabrikate, që duken sikur mbajnë veshur pardesy sigurimsash, simbol i antiestetikës internacionaliste të kampit socialist. Në qëndër të kësaj bote gri hyn në mënyrë spektakolare e kuqja e gjakut. Të mos krijohet përfytyrimi për të kuqen e Onufrit, gjakun e Krishtit. Jo, nuk mund të ishte gjaku i Krishtit. Kërkohej një tjetër lloj gjaku. Një gjak mbi gjakra, një gjak viktimash lufte, më së shumti të pafajshëm, por të shfrytëzuar gjer në kapërcyell të gjysmëshekullit duke u cilësuar dëshmorë jo për tjetër gjë, por vetëm për të legjitimuar grinë e imponuar. Përzgjedhur me kujdes në spektrin e të kuqes, kjo ngjyrë, sikurse grija, i gllabëroi simotrat e veta dhe sundoi fitimtare mbi flamujt e yjet e kampit socialist. Tashmë ne njihemi si një popull që përgjithësisht vishet me ngjyra të errëta, dikur për të fshehur zhulin dhe sot se e kemi të vështirë ta rikonceptojmë veten ndryshe. Parapëlqejmë thellësisht të kuqen, madje e përdorim atë pa kriter . Ndërkohë që në traditën tonë “paragri”, e kuqja me të gjitha nuancat e saj të bukura, në shumicën e rasteve përdorej në jelekët e burrave, si ornament në veshjet e grave, në versionin vishnje e thellë si ngjyrë e parë e dekoruar me ar ose argjend sërish te gratë dhe si ngjyrë kryesore në sixhade e piktura. Ndërsa ngjyra e bardhë ka qënë dikur ngjyra jonë e preferuar. Simbol i jetës dhe i pastërtisë. Përdorur kryesisht për nuset e reja dhe fëmijët. E bardha e qëndisur me fije ari me motive jashtëzakonisht të ndërlikuara, e bënte veshjen gati mbretërore për nga forca pamore.
Çfarë ndodh kur ne përpiqemi të dalim nga kuadri gri i kufizuar me shirit të kuq? Pasi kemi humbur pikat e referimit, në rastin tonë nuk kemi më një të shkuar përpos asaj gri të realizmit socialist, ndërsa çdo formë a ngjyrë e marrim bruto, pa e përpunuar e filtruar më parë, siç ndodh normalisht kur ekziston një identitet i brumosur prej shekujsh. Tabloja, që u shfaqet tashmë atyre që kanë hyrë në sistemin e mrekullueshëm të krahasimit, është e frikshme. Një mizëri ndërtesash kiç njëra mbi tjetrën, të mobiluara me turlisoj orendish pa lidhje kohe a stili. Materie dhe vetëm materie pa shpirt, pa elegancë, pa poezi. Materie, në vetvete e pafajshme, por e përdorur nga fajtorë që, gjithashtu, u mbetet të jenë të pafajshëm. Fali, o Zot, se nuk dinë ç’bëjnë!
Kuadri vazhdon e bëhet edhe më grotesk, kur pas portës së ndonjë kalaje, si ajo e Elbasanit, shfaqen dhunshëm ndërtesa me mbishkrime “Lojra fati”, “Mobileri”, “Disko Sigenito” e kush e di sa barbarizma të këtij lloji. Më pas vazhdon me qiellgërvishtësit, si thika që të gërvishin mushkërinë, të ngulur vend e pa vend. Po kur i sheh tek zgjaten e nxjerrin kokën e trashë pas ndonjë elegance të paskajshme si xhamija e Ethem Beut, duke e shkatërruar peizazhin romantik që krijojnë kryesisht këto lloj ndërtesash që vijnë nga të tjera dimensione aspak tokësore, aty fillon vuajtja e vërtetë. Sepse aty ka edhe sistem të fuqishëm krahasimi.
Më keq akoma është me botën e ngjyrave. Sidomos kur furçën dhe kovën e bojës e ka ndonjë kryetar bashkie. Edhe gurin edhe arrën. Lëre pastaj të jetë bojaxhi me shkollë. Ajo çka ndodhi në Tiranë, kur u hodhën tonelata bojrash mbi grinë, që në thelb mbeti po gri, ashtu me dhunë dhe egërsi grafike, solli atë që në art mund të konsiderohet si mpirje vizive. Praktikisht synohet t’i injektohet atij që konceptohet si “populli injorant”, një overdozë (edhe për këtë të fundit mbi baza të ekspertizës personale) ngjyrash e motivesh krejtësisht ordinere. Por ashtu duhet të jenë që edhe të zënë vend. Më kujtohet që disa pallate kishin veshur pizhama spitali e disa të tjera qilima fshatrash veri-perëndimorë. Kuptohet që efekti placebo ngjiti përnjëherë, sikurse edhe pritej. Filluan imitimet prej majmuni në art, muzikë, veshje madje edhe në humor. Tashmë i kemi të gjitha edhe trend, edhe stil.
Në këtë pikë jemi sot, të zhytur deri në fyt në kiç “materia prima”. U takon atyre që kanë në zotërim dijen dhe Librin të çojnë në vend amanetin, që të kujdesen për tokën dhe banorët e saj. U takon të krishterëve të tregojnë më shumë respekt kur kalojnë pragun e kishës. Të fillojnë të bëjnë dallimin mes shtëpisë së Zotit dhe diskos. Sikurse u takon edhe myslimanëve të kujdesen për shtëpitë e Zotit. Pas masakrimit që komunizmi u bëri kishave e xhamive, myslimanët, që thellë thellë janë pjesë e shqiptarit pa busull, u vunë furçën me bojë të bardhë arabeskave plot hijeshi e ngjyrë, u varën nga një perde doku a gipsi mafileve kur panë që ishin ngushtë, ashtu sikurse me improvizimin e njeriut të ri, u shtuan dhoma e koridore duke ua prishur krejt strukturën xhamive të hijshme. Po për shumëkënd prej frekuentuesve, kjo nuk ka rëndësi, pasi mjafton që objekti të jetë utilitar. Debati mbi të bukurën e të shëmtuarën në këtë rast kalon në plan dytësor.
Por i njëjti debat del në plan të parë kur vjen fjala për estetikën e veshjes. Për shumëkënd prej atyre që zbardhën (a duartrokitën zbardhjen) e arabeskave të xhamive, veshja duhet të jetë sa më e shëmtuar dhe ngjyra sa më e errët. Në spektrin e të errëtave, të zgjidhen ato ngjyra me më pak jetë. E zezë e shpëlarë, gri miu, jeshile petrolio, bezha e një palltoje të vjetër, blu mesnate dhe kafe e zbardhulët. Dhe këto janë taksative, aq sa të kujtojnë të kuqen e komunistëve edhe në dukje, edhe në mënyrën e imponimit. Kjo vlen edhe për sa i përket formës. Një stil i çuditshëm që të bën të shohësh çadra apo thasë me nga një vrimë në mes për të nxjerrë fytyrën. Dhe secili ndryshim në qepjen a ngjyrën e këtij thesi shoqërohet me një ndjekje masive, pa u krijuar asnjë hapësirë për të vënë në diskutim realitetin apo për të shtruar pyetjen “pse”.
Gjithsesi, mbetet të shpresohet se edhe kjo çudi e radhës do të njohë fundin e saj. Sepse estetikja është një domosdoshmëri jetike për natyrshmërinë e qenies njerëzore, e rrënjosur jo vetëm në shpirtin, por edhe në fiziologjinë e njeriut. Sepse asnjë imponim antiestetik nuk mund të jetojë përgjithmonë. Sepse në thelb të krijimit hyjnor është bukuria.
Sepse, “Allahu është i bukur dhe e do të bukurën” (Muhamedi a.s.).