Me rritjen ndërkombëtare të prominencës të asaj që disa sociologë quajnë si “rregjim i të drejtave të njeriut,” liria e fjalës si e drejtë themelore kthehet në ideal politik të miliona njerezve të privuar nga liria, por sfidon edhe shoqëritë në tërë botën për të konsideruar sipas standarteve ndërkombëtare dhe historive specifike kombëtare kufijtë e lirisë së fjalës. Vite më parë disa adoleshentë torturuan dhe vranë një shoqen e tyre duke ndjekur hap hap pas hapi tekstin e një kënge të një grupi të preferuar dhe prindërit e viktimës u ndeshën me pretendimin se ai tekst mbrohet nga ligjet që sigurojnë lirinë e fjalës. Në Gjermani e kaluara e turpshme reflektohet edhe në ligjin që ndalon mohimin e Holokaustit. Të gjithë njohim rreziqet e gjuhës së urrejtjes, por kujt mund t’i besohet të vendosë këta kufijë dhe a mund të besohet aparati shtetror, për më tepër me historinë tonë të “agjitacionit dhe propagandës” që të vendosë këta kufij. Në këtë debat po sjellim një qëndrim të një grupi dijetarësh myslimanë të Akademisë Ndërkombëtare të Fikhut rreth këtij debati dhe falenderojmë imam Justinian Topullin që na e dërgoi. e-zani.

 

Asambleja e Akademisë Ndërkombëtare të Fikhut Islam, e dalë nga Organizata e Konferencës Islamike, e mbledhur në sesionin e saj të nëntëmbëdhjetë në emiratin e Sharikas (Emiratet e Bashkuara Arabe) nga 1-5 Xhumadil Ula 1430 h. / 26-30 Prill 2009 e.s, pasi mori në shqyrtim studimet e paraqitura para saj në lidhje me temën e “Lirisë e shprehjes dhe mendimit: rregullat dhe dispozitat e saj”, dhe pas dëgjimit të diskutimeve që u zhvilluan rreth temës, vendosi si më poshtë:

 

Së pari: Me liri të shprehjes së mendimit kuptohet: Vullneti i plotë që gëzon njeriu, për të shfaqur atë që ai e mendon të saktë dhe që realizon të dobishmen për të dhe shoqërinë, qoftë kjo për çështje të veçanta apo për probleme të përgjithshme.

 

Së dyti: Liria e shprehjes së mendimit është një e drejtë e mbrojtur në Islam, brenda kornizave të rregullave sheriatike.

 

Së treti: Disa nga rregullat sheriatike më të rëndësishme në ushtrimin e lirisë së mendimit janë:

1-      Të mos cenohet dikush tjetër me diçka që prek jetën, nderin, prestigjin, reputacionin apo pozitën e tij morale, si p.sh.: ulja e figurës, përbuzja e tallja, si dhe të mos bëhet publikimi i tyre me çfarëdo mjeti.

2-      Të ruhet objektiviteti, vërtetësia, paanësia dhe të jetë e zhveshur nga tekat personale.

3-      Të mbahet përgjegjësia dhe kujdesi që respekton interesat e shoqërisë dhe vlerat e saj.

4-      Mjeti i shprehjes së mendimit duhet të jetë i lejuar. Nuk lejohet shprehja e mendimit, qoftë edhe i drejtë, nëse bëhet nëpërmjet një mjeti që në të ka dëm, ose përmban cenim të nderit apo të vlerave. Qëllimi i lejuar nuk justifikon përdorimin e mjetit të palejuar.

5-      Shprehja e mendimit duhet të ketë si qëllim kënaqësinë e Allahut të Lartësuar dhe t’i shërbejë interesit të myslimanëve, qoftë ky i veçantë apo i përgjithshëm.

6-      Të merren në konsideratë rrjedhojat dhe pasojat që mund të shkaktohen nga shprehja e mendimit, duke respektuar kështu rregullin e peshimit ndërmjet dëmit dhe dobisë, se cila është më e madhe.

7-      Mendimi i shprehur duhet të mbështet në burime të besueshme dhe duhet të shmang thashethemet e përhapura, duke respektuar kështu fjalën e Allahut të Lartësuar që thotë: “O ju që keni besuar! Nëse ndonjë njeri i pandershëm ju sjell ndonjë lajm, sigurohuni mirë (në është i vërtetë), për të mos i bërë dëm ndokujt padashje, e të pendoheni pastaj për atë që keni bërë.” (el-Huxhurat: 6)

8-      Shprehja e mendimit të lirë nuk duhet të përmbajë asnjë sulm ndaj Fesë, karakteristikave simbol të saj (sheair), dispozitave dhe shenjtërive të saj.

9-      Liria e shprehjes së mendimit nuk duhet shpjerë në cenimin e rendin publik të umetit dhe të shkaktojë përçarje në mes myslimanëve.

 

Asambleja këshillon gjithashtu:

 

a-     Të jepen të gjitha garancitë e mjaftueshme për mbrojtjen e lirisë së shprehjes së mendimit, liri kjo e rregulluar sipas normave të Sheriatit, si dhe të merret përgjegjësia për hartimin e ligjeve që e mbrojnë atë dhe ruajnë gjykim e drejtë.

b-    Të përdoren të gjitha mjetet në dispozicion, për të mos lejuar përdorimin e lirisë së shprehjes, si mjet për cenimin e parimeve dhe shenjtërive islame, apo për përhapjen e fitnes në mes myslimanëve.

c-     Të punohet për të vënë në zbatim normat e konventave ndërkombëtare, që vendosin kufizime të cilat parandalojnë ofendimin e feve, duke qëndruar larg ambiguitetit që përdor komuniteti ndërkombëtar karshi çështjeve islame dhe çështjeve të tjera.

d-    Shtetet myslimane duhet punojnë për nxjerrjen e një ligji ndërkombëtar, që mbron ndjenjat dhe shenjtëritë fetare në përgjithësi nga: ofendimet, tallja dhe shtrembërimet e tyre, qoftë kjo edhe nën petkun e artit, lirisë së shprehjes së mendimit apo diçka tjetër.

Comments

  • Nuk duhet anashkaluar fakti se keshilla te ngjashme me piken b jane perdorur rendom nga diktatoret e Lindjes se Mesme si arme ne funksion te pushtetit, per te sulmuar e delegjitimuar kundershtaret e tyre.Trendi vazhdon sot e kesaj dite…

    “b- Të përdoren të gjitha mjetet në dispozicion, për të mos lejuar përdorimin e lirisë së shprehjes, si mjet për cenimin e parimeve dhe shenjtërive islame, apo për përhapjen e fitnes në mes myslimanëve”

    Menyra se si eshte formuluar kjo pike le shume per te desheruar. Gjithsesi edhe nese e marim te mireqene ajo mbetet e hapur te interpretohet, kuptohet e praktikohet ne menyra te ndryshme ne vende te ndryshme ne periudha kohore te ndryshme

  • Te njejtin problem pata dhe une me kete tekst dhe nderkaq eshte e njohur qe retorika kundra fitnes perdoret shpesh per te imponuar legjitimitet te status quos, gje qe fillon nga xhamia lagjes e gjer tek qeverite e vendeve myslimane.

  • Edhe dicka. Me sa di, etimologjikisht “fitne” eshte procesi i ndarjes se arit nga metalet e tjera e ndoshta ka nje kohe per fitne.

  • Nisur thjesht nga data e leshimit te kesaj deklarate te duket se ajo eshte e pergatitur per t’ju drejtuar me shume nje audience te jashtme (komunitetit nderkombetar) se sa asaj te brendshme (qeverive te vendeve anetare te Konfereces Islamike). Me bie ne sy gjithashtu qe deklarata i drejtohet me shume perdoruesve te lirise se mendimit (individe ose organizata qofshin keto) ne kujdesin qe ato duhen te kene si perdorues, sesa garantuesve te ketyre lirive (qeverive perkatese), duke i munguar keshtu nje drejtpeshim i nevojshem.

    • Kam pershtypjen qe ceshtja nuk eshte kaq e thjeshte, – pa diskutuar mbi vleren e deklarates ne vetvete.
      Sigurisht, ndermjet lirise pa fre dhe censures se shfrenuar ka gjithmone shkalle pa fund. Ajo qe eshte e sigurte eshte se asnje nga skajet nuk ekziston ne realitet. Pra, nuk kemi asnje vend qe ushtron as liri pa fre e as censure totale. Kudo ka edhe nje shkalle te ckatuar lirie, si dhe nje shkalle te caktuar censure. Edhe ne kohe te Enverit, te pakten parimisht Partia kish sanksionuar me ligj te drejten e shprehjes, madje i obligonte dhe i stimulonte qytetaret per te ushtruar shprehjen e mendimeve. Frontet demokratike, mbledhjet pa fund, ishin nje praktike qe buron nga ky lloj konceptimi. Por nga ana tjeter, jemi te ndergjegjshem se fjala ne ate kohe, te kushtonte humbjen e jetes tende dhe nxirjen e jetes se tere fisit. Dhe gjithcka behej pikerisht ne emer te nevojes per te mos lejuar qe liria e fjales te cenoje vlerat e shoqerise, arritjet e “pushtetit te popullit”. Pra, thelbi nuk realizohet tek pohimi se duhet nje rruge e mesme, e cila gjithsesi, nuk na thote asgje pa sanksionuar detaje te cilat na tregojne konkretisht se per cfare lloj lirie apo kufizimi behet fjale. Nga ky aspekt deklarata eshte OK, thjesht sepse nuk thote gje. Nga ana tjeter, personalisht e gjykoj me vlere, sepse te pakten pohon vleren e lirise, gje qe ka shume njerez qe nuk e pranojne.
      Mendoj gjithashtu se menyra e krahasimit ne komentin e mesiperm midis vendeve Islame dhe atyre perendimore, me duket se nuk qendron. Ceshtja nuk shtrohet nese ne e kemi me te shtrenjte fene sesa lirine, ndersa perendimoret te kunderten. Ceshtja qendron tek konceptimi qe kemi per lirine si dhe te verteten, fene, vlerat – cilatdo qofshin ato. Perendimi nuk e ka me te shtrenjte lirine se te verteten apo fene, por pergjithesisht, njerezit ne perendim jane mesuar te besojne se e verteta mbrohet me mire nepermjet lirise. Pra, konceptimi liberal (ketu nuk e kam fjalen per liberalizmin si ideologji te kundert me konservatorizmin, por per vlerat liberale pertej ketyre ideologjive), beson se liria eshte mjeti me i mire per te shkuar tek vlerat dhe e verteta. Sipas ketij botkuptimi, patjeter qe liria ka kostot e saj, dhe mund t’i krijoje hapesire te pavertetes. Por, ne thelb, ky parim beson se e verteta ne vendet ku ka liri, eshte me shume e mbrojtur sesa ne ato vende ku nuk ka, qofte edhe nese ato udhehiqen nga institucione qe mbrojne te verteten. Pra, liria e mbron te verteten me mire sesa cdo institucion e censure. Nga ana tjeter, liria eshte edhe ceshtje e se drejtes, qofte edhe kur une zgjedh rruge te gabuar. Pra, une kam te drejten time te zgjedh edhe gabimin, ndersa e verteta nuk ka vlere nese nuk ushtrohet nepermjet zgjedhjes se lire.
      Pra jane nje sere parimesh, sesi shoqeri te ndryshme e konceptojne rrugen per tek vlerat dhe e verteta. Nje liberal, ne rastin konkret, do te pergjigjej se e do lirine, pikerisht ne saj te dashurise per te verteten. Sipas saj, te verteten nuk mund ta duash, pa dashur lirine. Kjo vjen sepse, sipas ketij botkuptimi, e verteta e imponuar, e verteta ne kushte te mungeses se lirise, nuk mund te jete gje tjeter vetem se nje mashtrim.
      Ne rastin e karikaturave te Profetit a.s. duhet thene se, jo kudo ne perendim ekziston i njejti qendrim. Ka shume zera, madje edhe ne shoqerine daneze, se botimi i tyre ishte i patolerueshem. Rasti i karikaturave, si dhe raste te ngjashem, nuk mund te perfaqesojne te gjithe boten perendimore. Nga ana tjeter, kufizimi i botimit te karikaturave, nuk eshte kufizim i lirise, por plotesim i saj. Kjo vjen sepse, kufizimi i lirise per te fyer eshte mbrojtje e lirise, pasi mbrohet liria e tjetrit, qe te mos ndjehet i fyer. Pra censura, ne raste zgjeron hapesiren e lirise. Ceshtja lidhet pra, me menyren sesi konceptohen rruget drejt lirise dhe se vertetes, duke perfshire edhe fene.

      E bera kete nderhyrje sepse mendoj se nuk eshte e shendetshme te evidentojme dallimet ne menyre te tille dialektike, mbi te gjitha, sepse keto dallime perforcojne stereotipe qe nuk na ndihmojne te shpjegojme sic duhet realitetet qe na rrethojne. Pergjithesisht, mendoj se eshte me e shendetshme te mos thjeshtezojme skemat per te shpjeguar tjetrin, pasi ne kete menyre, edhe e njohim gabim ate, por edhe pengojme rruget per te njohur vetveten. Mendoj se tjetrin duhet ta shohim si mjet, edhe per te njohur e permiresuar vetveten, dhe stereotipizimi i tij na pengon per kete.

      • Justi.
        Nuk eshte e vertete se feja jone ka tabu. Tabute jane sfera te sjelljes shoqerore, te cilat e konsiderojne shenjterine e tyre te paprekshme ne asnje lloj menyre dhe rrethane. Tabute jane te paprekshme nga racionaliteti njerezor. Ato merren apriori si te mireqena, pa vertetim. Ndersa ne Islam, cdo gje eshte e detyruar te behet objekt i hulumtimit dhe gjykimit, ne menyre objektive dhe te paanshme. Dijetaret tane kane deshmuar, se kane patur vullnetin e hekurt te vendosin gjithcka, ne fokus te ixhtihadit te tyre si dhe te kritikes racionale te metodologjizuar, pa hezituar prej menyes sesi mund te interpretohen perfundimet e tyre. Kjo do te thote se per ta nuk ka patur tabu.

        Njekohesisht, Nuk eshte fare e vertete se liria eshte me e shtrenjte per nje laik sesa per nje musliman. Liria per nje jobesimtar, eshte mjeti nepermjet te cilit realizohet individualiteti i tij. Kjo vlen edhe per mua, ndersa une kesaj i shtoj edhe faktin qe liria eshte i vetmi mjet, nepermjet te cilit une shfaq afrine time tek Zoti.
        Nga ana tjeter, une mendoj gjithashtu se liria eshte mjeti me i mire per te mbrojtur te verteten, por une mendoj gjithashtu se censura nuk duhet pare ndryshe, vetem si mjet per te mbrojtur lirine. Liria nuk mund te jete dicka qe ekziston jashte ligjit. Ajo vlen kur eshte e rregulluar me ligj, kur eshte e normuar. Pune tjeter pastaj se ne c’nivel mendojme se duhet te veproje ligji ne menyre qe te rregulloje dhe garantoje lirine. Pra, ligjet qe ndalojne apo kufizojne sjelljen e njeriut dhe fjalen e shprehur ne publik, nuk kane dhe nuk duhet te kene per qellim gje tjeter pervec se te garantojne lirine e pergjithshme. Pra, une frenohem te fyej pjestaret e nje feje, sepse ne kete menyre cenoj lirine e tyre per te ruajtur dinjitetin e tyre ne shoqeri. Ne kete menyre, liria per mua nuk eshte absolutisht me e vogel sesa ajo qe pretendon nje laik liberal.
        Ajo qe duhet kuptuar ne kete diskutim eshte se nuk ka nje koncept perfundimtar, strikt mbi lirine. Por fakti qe kemi konceptime te ndryshme nuk do te thote se njeri ofron me shume liri se tjetri. Absolutisht te gjitha palet synojne te ofrojne maksimumin e lirise, por varet sesi e kuptojne kete.
        Gjithashtu, nuk e shoh me vend te flitet per “ata”, perendimoret ne keto tema, pasi nuk ka nje konceptim perfundimtar per lirine ne perendim dhe nuk mund t’i fusesh te gjithe ne nje thes. Duke nisur qe nga Sokrati, e deri me sot me perplasjet midis rrymave te ndryshme, kemi debate te shumta per kete teme. Per kete arsye nuk mund ta marrim perendimin ne bllok, ashtu sic edhe nuk mund ti marrin edhe muslimanet ne kete menyre, per sa kohe edhe ne vete nuk biem dakort per shume gjera.

        Ne lidhje me njohjn e fese, ketu nuk po thote njeri qe te njohim tjetrin dhe te leme njohjen e fese. Ajo qe une them eshte qe tjetrin ta njohim drejt dhe objektivisht e jo ta stigmatizojme si i humbur e i mashtruar, vetem e vetem sespse nuk ka fene tone dhe sepse ne nuk na pelqejne disa elemente te sjelljes se tij. Ajo qe duhet te kuptojme eshte se sot ne perendim, duam apo nuk duam ne, i kane holluar me mire keto debate sesa ne vendet muslimane, pavaresisht produkteve problematike qe ka sjelle liberalizmi ideologjik. Kjo ka sjelle si rezultat edhe faktin qe sot ne perendim kemi vende demokratike ku individi eshte i mbrojtur nga zullumi shteteror, ndersa ne vendet muslimane, mund te besh burg per nje fjale goje, madje edhe kur kjo fjale goje eshte e drejte, e sidomos kur eshte e tille. Te gjitha keto, lidhen ndjeshem me kultivimin e lirise ne keto shoqeri.
        Megjithate, une shoh se ne vendet muslimane, tashme eshte zgjuar shpirti i lire ne shoqeri. Etja per liri ne keto vende eshte ngritur ne nivele te jashtezakonshme, madje frymezuese. Pranvera arabe dhe rezistenca rrenqethese ne Siri deshmojne me se miri per kete. Por, problemi qendron qe, shpesh prirje te tilla, si ajo qe shfaq Konferenca Islamike (pjese e te cilit eshte ky keshill qe ka hartuar kete deklarate), jane te tilla qe synojne ta frenojne kete ndjenje, nepermjet mentalitetit qe percjellin. Jane pikerisht keto lloj mentalitetesh qe e mbajne ummetin te lidhur pas nje te kaluare te trishte, dhe qe pengojne cdo qelize rivitalizimi.

    • Kur eshte ne diskutim liria shpesh me vjen ndermend Izetbegovic (rahmet paste), jo vetem si nje luftetar lirie gjate luftes se Bosnjes, por me shume me “Islamin ndermjet Lindjes e Perendimit” ku ai shpjegon rendesine e lirise te lidhur ngushte me pergjegjesine e njeriut. Liria e zgjedhjes -thote Izetbegovic pak a shume-eshte tipari themelor qe e dallon njeriun nga te gjithe krijesat e Zotit. Engjejt jane me te paster se njeriu, por jo edhe me te persosur tek Zoti sesa ai, per shkak se atyre nuk i eshte dhene mundesia e zgjedhjes dhe neve po.
      Diktaturat e te gjitha formave e poshterojne njeriun kur i heqin lirine, edhe kur perpiqen se jashtmi ta edukojne ate, sic ishte rasti i Komunizmit me perpjekjen per formimin e njeriut te ri.
      Pastaj,rreth zbatimit praktik te konceptit te lirise une bie dakort me shpjegimin e dhene ketu nga Ergysi.

  • Pikerisht ky eshte problemi qe une shtroj, amatorizmi. Ju fetaret, jeni pergjithesisht amatore ne gjykimin e temave te tilla, jo vetem ketu ne Shqiperi, por duket qarte edhe vete formuluesit e kesaj deklarate. Ti mund te njohesh fene mire, por nuk ke kurrfare mundesie te gjykosh ne nivele te tilla mbi lirine individuale, lirine e te shprehurit, mbi efektin e lirise ne zhvillimet sociale etj. Thjesht duke ditur hadithe dhe pohime te hershme dijetaresh nuk zgjidhet dot kjo pune. Duhet patjeter qe ai qe jep gjykim te jete njohes i fese ne pergjithesi dhe usulit ne vecanti, por duhet te jete patjeter edhe njohes i filozofise (filozofise se ligjit, filozofise etike, politike etj), si dhe shkencave shoqerore. Po te shohesh, pergjigjia jote reduktohet ne skema. Ti thjesht thua se duhet te njohim fene, por nuk ke absolutisht pergjigje per te argumentuar se perse censura e mbron te verteten me shume sesa liria.
    Nga ana tjeter, mund te kete nje diskutim mbi syze islame apo joislame ne leximin e deklarates, por mund te kete edhe nje diskutim mbi lexime amatore dhe profesionale ne fushat qe prek debati mbi lirine. Ajo qe ndesh tek shume hoxhallare eshte vulgarizimi i debatit ne disa skema te ngurta te certifikuara nga nje kategori rutinore fetvaxhinjsh tradicionale. Nga ana tjeter, ka edhe nje grup tjeter qe eshte njohes i fushave te tilla, qe vertete nuk e eshte njohes i hollesishem i fese, por njeh mire parimet e pergjithshme fetare, njeh mire parimet mbi te cilat ngrihet mendimi Islam per lirine dhe te drejten. Une mendoj se ky grup i dyte ka me shume te drejte te gjykoje mbi keto debate. Njohja e fese nuk eshte me e rendesishme sesa njohja objektit per te cilin jepet gjykim. Duke mosnjohur fushat ne te cilat trajtohet kjo teme, produkti eshte siperfaqesor (sic eshte edhe kjo deklarate), gje qe do te thote se ka po aq gjasa per te gabuar fetarisht, sa edhe ne rastin e mosnjohjes se fese. Pra, qe te gjykosh fetarisht ne kete diskutim, duhet te njohesh dijet specifike te kesaj fushe plus dijet fetare. Nese nuk njeh te parat, nuk mund te japesh gjykim fetar, pasi nuk mund te gjykosh fetarisht pa njohur mire objektin qe po gjykon.
    Ne rastin konkret, une mendoj se ne kemi me teper te drejte te gjykojme, per me teper kur idete tona i mbeshtesim ne mendimtare te tille, sic jane Hashim Kemal, Ismail Faruk, Abdul Mexhid Ebu Sulejmani, Taha Xhabir Ulvani, etj. Keta jane autoritete qe i njohin mire te dyja fushat dhe kane me shume autoritet se kushdo ne keto diskutime.

  • Pertej debatit konkret, eshte shume interesante te verehet se, jo vetem ne kete postim, po ne thuajse te gjithe artikujt ku shqiptohen klerike muslimane te sodit – sidomos kjo “Lidhja e hoxhallareve”, ata priren te imponojne njefare te drejte te lindur per te folur ex cathedra, si te privilegjuarit perjashtues ne fushen e dijes – cilido qofte lemi. Kete paradoks te madh e rendon fakti i pamohueshem se ai rimon me tradita te tjera fetare, por edhe idologji, e jo Islamin, ku dija fetare dhe jo, nuk eshte monopol i nje kleri zyrtar, hierarkie kishtare, apo te deleguari hyjnerisht (meqe jemi ne kontekstin sunni). Ne shekujt e arte te Islamit, njerezit jane ndjekur ne fe dhe gjetke per ate qe kane thene e menduar, jo per emrin qe kane pasur. Ne xhami ose mjedise private mesuesit/shehleret e aksh disipline diturore uleshin e ligjeronin pa komplekse e trysni dhe kush mblidhej rreth tyre mblidhej. Cilesia e fjales se mesimdhenesit garantonte suksesin dhe perhapjen e saj. Nuk kishte straight jackets te nje dijeje gati shteterore qe aludohet, ndonese me gjasa pavetedijshem, ne postimet e ketyre “hoxhallareve.” Kjo absolutisht nuk do te thote se te tillet nuk duhen respektuar, degjuar, pasuar, imituar, por thjesht po theksoj se nuk ka aspak vend per imponim ne mendim nga ana e tyre qofte me teptisje autoriteti te nje diplome apo kualifikimi cfaredoqofte. Islami nuk reduktohet ne legalizem e as ne klerikalizem, por mbeshtetet ne fjalen me te mire, e cila eshte synimi i krejt ndermarrjes se dijes. Imponimi i mendimit, sikletosja e tjetrit me kerkese delilesh, kur ai i referohet nje burimi gjeresisht te njohur per korrektese diturore, dhe akuza per “racionalizim” te fese ne raste konkrete kur tjetri kerkon transparence intelektuale bie era gjithcka tjeter pervecse Islam.

  • Duke e ndjekur me interes diskutimin, me lejo te ve ne dukje qe deklarata e Akademise po keqperdoret ne njefare menyre: ashtu si edhe ju e pranoni ajo eshte leshuar per te trajtuar nje ceshtje qe ka te beje abuzimin me lirine ne vendet perendimore dhe qe ka cuar ne shkelje te asaj qe per te gjithe ne ketu eshte e panegociushme : figura e Profetit (a.s) dhe Kurani. Ajo qe eshte me rendesi per ne eshte te diskutojme se si e kuptojme vete lirine e shprehjes, ku ajo i ka kufijte, kush i vendos keto kufij, etj. e te gjitha keto, brenda per brenda nesh. Dergimi dhe perdorimi i deklarates nuk mendoj se e ndihmon diskutimin, vetem se sposton fokusin.

  • Justi, mendoj se njihemi aq sa per te mos vene ne dyshim bindjet tona elementare sic eshte qendrimi ndaj shpalljes.
    Patjeter qe shpallja eshte paresore dhe nuk po ve njeri ne diskutim kete. Ajo per te cilen une po flas qendron tek interpretimet, e per me teper te gjykimet te cilat behen vetem duke iu referuar shpalljes e duke neglizhuar prurjet shkencore ne fushat me te cilat ajo lidhet. Ajo qe une kam thene eshte se, per te gjykuar drejt fetarisht duhet te njohesh mire dy gjera: 1. dijet fetare, ne lidhje me ceshtjen per te cilen gjykon, dhe 2. dijet shkencore ne lidhje me te.
    Pra, une nuk po mohoj fare rolin thelbesor dhe primar te dijeve fetare ne dhenien e mendimit fetar, por po pohoj se krahas saj, duhet doemos edhe nje pergatitje e mire ne fushat me te cilat lidhet gjykimi qe duhet dhene, ne menyre qe ai te jete i vlefshem. Sado i ditur te jesh ne fe nuk mund te jesh i drejte, nese nuk ke njohuri ne keto fusha dhe nese nuk ke percaktuar drejt objektin per te cilin po gjykon. Nderkohe qe ti po na thua se, nuk ka nevoje te njohesh sociologjine e filozofine per te dhene gjykime definitive mbi keto ceshtje. Pra ti po perjashton nje prej burimeve te dijes ne gjykimet fetare dhe jo vetem kaq, por po imponon verdikte te tilla qe perjashtojne integrimin e fushave te tjera te dijes.
    Ky ngushtim i dijes, mua me duket i gabuar. Ashtu sic ti shprehesh se dija fetare kerkon enjtje gjunjesh, po njesoj edhe dijet e tjera kerkojne enjtje te tilla. Per kete arsye nuk mund te nxjerresh konlizione mbi tema te tilla, duke u bazuar ne opinione e hamendesime te percipeta, po njesoj sic ti kerkon qe te tjeret te mos flasin per fene ne kete menyre.

    Diskutimi mbi mutezilitet dhe debatet e tyre mbi arsyen, me duket i pavend. Se pari, ne nuk po diskutojme se kush eshte primar, arsyeja apo teksti, por po diskutojme mbi menyren sesi ta kuptojme teksin kundrejt nje ceshtjeje konkrete. Dhe, ne po themi qe per te ditur se cfare thone tekstet ne lidhje me kete, duhet doemos qe objekti te njihet mire, pasi ne te kundert nuk ofrojme dot kuptimet e duhura te tekstit mbi te. Pra, duke u ngaterruar ne percaktimin e objektit, i referohemi teksteve ne menyre te gabuar.
    Nga ana tjeter, arsyeja dhe sheriati, teksti, shpallja, nuk jane gjera ne konfliktohen me njera-tjetren. Jusuf Kardavi e ka sjelle kete ide te diskutuar qe heret (per te cilen edhe Ibn Rushdi ka sjelle traktatin e tij midis filozofise dhe sheriatit), duke pohuar se nuk mund te kete kundershtim midis arsyes dhe shpalljes. Ne rastet kur arsyeja konfliktohet me shpalljen atehere ka dy mundesi: Ose kemi arsyetuar gabim, ose kemi interpretuar gabim shpalljen. Tani, ti perse e mohon mundesine e kesaj te dytes, per me teper kur dijetaret nuk para kane rene dakort kollaj per tema te tilla?
    Ti po na vendos ne nje akuze te rende, pasi po na vendos perballe shpalljes, duke bere qe te duket sikur, per hir te bindjeve tona sociologjike, e filozofike, po mohojme verdiktet kuranore. Nderkohe qe une nuk kam bere gje teter vetem se kam perzgjedhur midis interpretimeve te dijetareve dhe jo midis bindjes apo kundershtimit te saj. Pra, perderisa ka dijetare qe shprehin ide te tilla, si keto qe ne mbrojme, atehere, ne kemi te drejte te zgjedhim ato interpretime qe na bindin me shume, ne perputhje me ate qe ne kemi mesuar nga shkenca te tjera te profilit te diskutimit qe po bejme.

    Se fundi, askush nuk po kerkon te riinterpretoje Islamin nga e para. Shqetesimet e tua per “mutezilizmin e ri” per mua jane shqetesime te teperta, madje jane etiketime qe pengojne zhvillimin e mendimit dhe aftesimin e umetit te kerkoje pergjigje per sfidat me te rendesishme te mendimit me te cilat ndeshet, sfida qe lidhen drejtperdrejte me jeten e muslimaneve kudo ne bote sot. Ajo qe dijetare te tille, qe ti i quan “mutezilite te rinj” po bejne, eshte rimendimi i disa ceshtjeve, duke iu kthyer burimeve, Kuranit dhe Sunnetit. Pra, te jetuarit ne nje shoqeri tradicionale, te kultivuarit me nje kulture te caktuar, te ngurtesuar prej qindra vitesh, ka formesuar disa interpretime qe jodomosdoshmerisht kane statusin e verdiktit hyjnor. Tashme, duke qene se kohet e sotme kane sjelle sfida te pashmangshme, duhet qe dijet fetare te ofrojne ixhtihadin e duhur, per t’iu pergjigjur ketyre sfidave. Dhe ky ixhtihad nuk behet duke i qendruar besnik skemave te trasheguara, shumica e te cilave jane te vona ne historine e Islamit, por duke iu rikthyer teksteve themelore (Kuranit dhe Sunnetit). Pra, ky eshte ideali i vertete qe pretendojne se e kane selefite: rikthim tek tradita e vertete profetike, por pa literalizem e puritanizem ekstrem. Dhe kete rikthim ata nuk e bejne duke mohuar prurjet e shekujve, por perkundrazi, duke kerkuar midis diskutimeve te dijetareve te hershem e te vone, gjykime qe perputhen me zhvillimet me te fundit te mendimit. Ketu nuk kemi kurrfare mutezilizmi e kurrfare perpjekje per te ndryshuar fene. Perkundrazi, eshte nje perpjekje e domosdoshme, farz, per ta rigjalleruar e per ta bere ate te funksionueshme, pasi ngurtesia e tanishme po duket qe na ka nxjerre jashte funksionimi. Duhet te kuptojme se, qe prej nje shekulli, dijet e shkencave sociale, kane sjelle zhvillime te medha te mendimit, per te cilat Islami duhet te ofroje zgjidhje dhe te cilat nuk mund te lihen jashte vemendjes se mendimit fetar. Pikerisht zhvillime te tilla kane te bejne me nje sere fushash duke perfshire ketu edhe politiken dhe institucionet shoqerore. Kontekstet sociale, kulturore e politike, kane sjelle zhvillime marramendese, te cilat kerkojne pergjigje fetare dhe nuk mund te mbesim me kokefortesi tek ajo cfare na eshte trasheguar. Per me teper, kjo nuk duhet te ndodhe, kur edhe ajo cfare na eshte trasheguar ka ardhur si pasoje e nje zhvillimi te mendimit e jo si konservim te tij.
    Per ta ilustruar problematiken po sjell ne vemendje sesi nje pjese e mire e dijetareve, sidomos ata saudite, kane thene vazhdimisht se demokracia eshte haram, se eshte shpikje e shejtanit, se eshte shkaterrim i ummetit, se eshte ne kundershtim me ligjet e Zotit etj. (pavaresisht se umeti jetonte ne disa diktatura bastarde qe jane ne kundershtim me cdo lloj parimi human). Por sot po shohim se ummeti, me shume se kurre po maturohet per te prodhuar sisteme demokratike te cilat, nuk po duken dhe aq ne kundershtim me fene e Zotit, per me teper qe, dijetare te tjere, prej vitesh kane kembengulur tek vlerat e nje forme Islame te demokracise, si dicka e domosdoshme per ummetin, pavaresisht se jane fyer, sulmuar, etiketuar e madje edhe persekutuar per kete.
    Por, t’i thjeshtojme gjerat me shume. Po keta njerez kane thene ne mjaft raste se eshte haram, telefoni, televizori, antena satelitore, interneti e me rradhe. Koha tashme ka vertetuar se vetem kane penguar zhvillimin e teknologjive te tilla, duke vonuar ritmet e zhvillimit te shoqerive muslimane, – jo me kot vijojne te jene kaq mbrapa. Pra, ka edhe nje logjike tjeter qe, pertej respektit per ata burrat me thinja qe ti permend (te cilet gjithsesi i justifikoj per rrethanat ku ndodhen dhe kufizimet qe kane), te ruajme edhe respekt per intelektin tone duke mos i marre gjerat kallep, e duke mos mohuar ate qe qartesisht na deshmohet ndryshe nga sa kemi njohur e studiuar ne lidhje me zhvillimet shoqerore. Per me teper, jemi te obliguar ta bejme kete kur, disa burra te tjere – me po kaq thinja – si ata qe kam permendur me siper, na thone gjera te tjera, shume here me te arsyeshme dhe shume here me te perputhshme me dijet tona nga dynjalleku.
    Ti mund ta quash kete modernizem. Une them se nuk eshte i tille, dhe ta them duke e njohur jopak modernizmin si filozofi dhe modernitetin si dukuri shoqerore. Gjithsesi, nuk kam droje edhe nese quhem modernist. Moderniteti eshte nje sfide qe, tek e fundit, duhet perballur dhe kjo nuk mund te behet pa luajalitetin e duhur. Mbi te gjitha nuk ka asnje argument qe te perjashtoje definitivisht edhe nje lexim modern te sheriatit, pavaresisht se une nuk i perkas ketij leximi.

  • Me vjen keq qe e paske marre kaq personale. Une thjesht po diskutoj parimisht dhe po mbroj mendimin tim. Nuk e di se ku e shikon ti ndryshimin, por fakti qe ndonjehere bej kompromise per hir te bisedes, nuk ka lidhje me te qenit me shkrim apo me goje, e aq me pak ne lidhje me te qenit ne publik apo ne privat. Nese po reagoj pak me i prere ne kete debat, kjo vjen sepse ti po imponohesh e jo sepse une kam ndryshuar mendim. Ti shkon deri aty sa, per faktin qe ne botojme Hashi Kemalin, na thua te kemi frike Zotin. Normal qe une do te perpiqem te mbroj bindjet e mija dhe do ta beja kete edhe nese do te ishim ne ndonje mjedis tjeter privat duke diskutuar.
    Megjithate, nuk kam asnje hatermbetje dhe nuk u mbaj qendrim njerezve per ceshtje bindjesh. Bashke kemi debatuar historikisht, ashtu sic edhe kemi gjetur gjuhe te perbashket, por kjo nuk me ndikon aspak ne vleresimet qe kam per ty.

  • Çdokush ka të drejtën e lirisë së mendimit, të ndërgjegjes dhe të besimit; kjo e drejtë
    përfshin lirinë e ndërrimit të besimit apo të bindjeve dhe lirinë që njeriu, qoftë vetë ose
    në bashkësi me të tjerët, të shfaqë publikisht ose privatisht besimin apo bindjen e vet me
    anë të dhënies së mësimeve, kryerjes së kultit dhe riteve fetare.

  • Your email address will not be published. Required fields are marked *