Besnik Sinani

Kërkesa e komuniteteve fetare në vend për përfshirjen e lëndëve fetare në kurikulën e shkollave publike ka ndeshur në reagimet e atyre që e shohin këtë propozim si rrezik kombëtar dhe kërcënim ndaj laicizmit. Kryetari i komisionit parlamentar për shëndetsinë, punën dhe çështjet sociale, Et’hem Ruka, tha se:

 Kushtetuta e Shqipërisë nuk e lejon një gjë të tillë. Shkolla ka karakter laik dhe laik do të thotë që nuk mund të zhvillohen mësime fetare në shkolla.

Historiani dhe politikani Pëllumb Xhufi, nga ana tjetër, citohet të ketë thënë se:

Po të mos jetë laik shteti shqiptar, sigurisht do të mund të krijoheshin probleme të cilat na drithërojnë dhe na trembin kur shohim se ç’ndodh sot në Liban. Ta kthesh edhe shkollën në parcelizim shpirtëror, atëherë kjo mua më duket krejtësisht e papranueshme. Është antikushtetuese, antihistorike.

Por a do ishte një edukim i ditëve të sotme mjaftueshëm i plotë pa studimin e fesë? Nëse, siç mendoj, një edukim i tillë nuk do të ishte i plotë dhe do shihej nevoja e studimit të feve, sipas cilave premisave do të duhej të ndërtohej një lëndë fetare në shkollat publike?

Disa nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë botërore të kohës së sotme, nga rënia e komunizmit në Lindje e gjer tek Pranvera Arabe janë të ndikuara e të frymëzuara nga narrativat fetare. Amerika e sotme nuk mund të kuptohet pa kuptuar ritjen e të djathtës fetare në ShBA dhe në vende nga Lindja e Mesme gjer në Korenë e Jugut, nga Amerika Latine në Afrikë, pa haruar vendet e rajonit si Greqia, Turqia, Italia e Serbia, feja luan rol të rëndësishëm në artikulimin e debateve publike, në ndikimin politik e në formësimin e kulturës popullore. Në një botë gjithnjë e më të ndërlidhur nga forcat e globalizmit, të kuptuarit e simboleve, vizioneve dhe idealeve të religjioneve të mëdha është thelbësor në kuptimin e botës ku jetojmë. Njëkohësisht, trashigimia kulturore botërore nuk mund të shijohet e vlerësohet pa kuptuar gjuhën e simboleve dhe kuptimeve fetare në të cilën – apo qoftë edhe kundra të cilës – është shkruar.

Kritiku i kulturës dhe i pedagogjisë, Neil Postman, propozon edhe një rol tjetër të rëndësishëm për ato që ai i quan “narrativat e mëdha,” ku ai përfshin Judaizmin, Krishtërimin, Islamin por edhe Marksizmin. Në periudhën e post-modernizmit Postman propozon rëndësinë e mësimit të narrativave të mëdha si rezistenca kulturore ndaj një bote që nuk udhëhiqet nga ide të mëdha inspiruese që mund të na shpjegojnë prej nga vimë e për ku jemi nisur. Sipas Postman, utiliteti ekonomik, konsumerizmi, teknologjia dhe multikulturalizmi janë ‘zotat’ që mësohen në shkollë por që na kanë lënë në baltë.

Postman ka shkruar për rëndësinë e një pedagogjie që promovon një ndërgjegje, ndërvarësi dhe bashkpunim global në përkujdesjen e planetit tonë si ruajtës të tij. Kjo narrativë kërkon gjithashtu edhe promovimin e mësimit të diversitetit kulturor njerzor me një kuptim mbi vazhdimësinë dhe mbi udhëtimin e njerëzimit në tokë si dhe – e për këtë ai vendoste theksin edhe tek rëndësia e studimit të astronomisë – në ngritjen e “pyetjeve thelbësore rreth vetes dhe misionit tonë.” Jo vetëm që Postman vuri theksin në studimit e narrativave të feve të mëdha, por edhe në sa kam shkruar më sipër, pasuesit e feve të mëdha do dallonin disa nga temat e rëndësishme të traditave të tyre fetare.

Por sa kam shkruar më sipër do kërkonte një mësim të integruar jo të nxënësve sipas përkatësive fetare, por një mësim të përbashkët të feve të mëdha në një klasë pa dallim përkatësie fetare apo qoftë pa përkatësi fetare. Përveç feve që janë pjesë e trashigimisë dhe aktualitetit tonë si Krishtërimi dhe Islami, do shtoja edhe përfshirjen e njohurive mbi fetë e vendeve si Kina dhe India, (Taoizmi, Budizmi dhe Hinduizmi) ritja globale e të cilave do i bëjë gjithnjë e më prezentë në mbarë globin. Në dallim nga nxitja e ‘Libanizimit,’ siç e quan z. Xhufi (e disa të tjerë preferojnë ‘Ballkanizim’) nxënësit e shkollave tona do të mund të vlerësojnë temat e përbashkëta ashtu si dhe diversitetin e traditave fetare që informojnë botën tonë imediate ashtu si dhe atë përreth nesh.

Unë nuk po sygjeroj të shuaj mësimin e dalluar të këtyre traditave fetare sipas vetë aderuesve të këtyre feve, por një gjë e tillë mund të bëhet në hapësira dhe rrugë të tjera. Personalisht besoj se një lëndë që do i prezantonte nxënsit me temat dhe idealet, ritualet dhe simbolet e feve të mëdha, do shërbente më mirë në hapsirat e arsimit publik. Shkrutimisht do sygjeroja dy tekste – jo si modele tekstesh shkollore – po si informues të formuluesve të një kurikulumi të tillë të mundshëm. Njëri është World’s Religions (apo qoftë edhe Why Religions Matter) të Huston Smith, dhe tjetri është The Transcendent Unity of Religions të Frithjof Schuon. Ajo që është e rëndësishme të vihet re është se të dy këta autorë kundërshtuan përpjekjet për “të shkrirë fetë” edhe pse vetë Huston Smith praktikoi përveç Krishtërimit – në të cilin lindi – edhe Budizmin e Islamin, ndërsa Schuon, megjithëse mysliman, konsiderohej nga T.S. Eliot si personaliteti më i rëndësishëm në studimin e krahasueshëm të feve. Këta autorë vlerësuan dhe shkruan mbi dallimet e feve të mëdha duke theksuar gjithashtu temat e përbashkëta të këtyre feve.

Nxënësit e shkollave tona nuk rrezikojnë ‘libanizim’ nëse mësojnë se fetë e tyre apo qoftë të gjyshërve të tyre frymëzohen nga të njëjtët profetë, ndajnë ideale të përbashkëta dhe një sens misioni të prezencës tonë në këtë jetë teksa kanë dhe dallime në kuptimin e natyrës së Zotit. Ata do mund të kuptojnë më mirë edhe tensionin dhe dramën njerzore që mbart Taxh Mahali apo Cappella Sistina, apo qoftë afresket e Et’hem Beut dhe ikonat e vëllezërve Zografi.

Në një artikull të botuar në gazetën The New York Times, Hirësia e Tij Dalai Lama i Katërmbëdhjetë shkruante se:

Gjetja e të përbashkëtave midis besimeve mund të na ndihmojë të ndërtojmë ura midis dallimeve të panevojshme në një kohë kur veprim i unifikuar është më i nevojshëm se asnjëherë tjetër. Si qenie na duhet të përqafojmë unitetin e njerëzimit teksa përballemi me çështje globale si epidemitë, krizat ekonomike dhe shkatërrimet ekologjike. Në këto sfida, përgjigja jonë duhet të jetë si një i vetëm.

Harmonia midis feve të mëdha është bërë një ingredient thelbësor për bashkëjetesën paqësore në botë. Nga kjo perspektivë, mirëkuptimi i përbashkët midis këtyre traditave nuk është çështje që u përket vetëm besimtarëve, por ka të bëjë me gjithë njerëzimin në tërësi.

Ideja se laiciteti i shkollës përjashton mësimin e feve në të është jo vetëm anakronik por edhe i bazuar mbi një laicizëm militant që ka rrënjët në një eksperiencë të caktuar historike – atë të revolucionit francez – po që nuk është as universale e aq më pak funksionale në botën në të cilën jetojmë. Frika nga fetë si frymëzues konfliktesh ngrihet mbi një vështrim selektiv e të mangët të eksperiencave globale të marëdhënieve fetare, përfshi në hapsirën tonë. Një edukim bashkohor pa njohuri mbi fetë që frymëzojnë e motivojnë miliona njerez do ishte një edukim i mangët dhe një lëndë që vë në dukje diversitetin e besimeve fetare ashtu si dhe temat e përbashkëta do jepte një kuptim më të mirë për njëri-tjetrin dhe për botën në të cilën jetojmë.