Gjendja e njeriut bashkëkohor





Erik From

Kur botës mesjetare i erdhi fundi, u duk sikur njeriu ishte nisur drejt realizimit të ëndërrave të tij më të dashura. Krijoi pavarësi nga një kishë totalitare, nga pesha e një tradite mbytëse, nga kufizimet gjeografike të një globi të zbuluar përgjysmë. Ndërtoi një shkencë të re, e cila e çoi atë në çlirimin e një fuqie prodhuese të paimagjinuar deri atëherë dhe në ndryshimin pothuajse të plotë të botës materiale. Krijoi sisteme politike që dukeshin se garantonin zhvillimin e lirë dhe frytdhënës të individit. Uli kohën e punës deri në atë masë saqë tani njeriu disponon një kohë të lirë e cila ishte e paimagjinueshme për paraardhësit e tij.
E megjithkëtë, në ç’gjendje ndodhemi tani?
Rreziku i një lufte me pasoja shkatësuese kërcënon njerëzimin, një rrezik i cili nuk mund të mendohet i tejkaluar megjithë hapat e çala që po ndërrmarrin qeveritë e botës për ta evituar atë. Ndonëse politikanëve i ka mbetuar ende aq bonsens sa të evitojnë një luftë bërthamore, gjendja e njeriut të sotëm është larg realizimit të shpresave të përkëdhelura në shekujt XVI, XVII, XVIII.
Karakteri i njeriut të sotëm është formësuar nga nevojat e një bote që vetë ai e ngriti me duart e tij. Në shekujt e XVIII dhe XIX karakteri shoqëror i borgjezisë shfaqte tendenca të theksuara shfrytëzimi dhe grumbullimi: ishte një karakter i determinuar nga dëshira për të shfrytëzuar të tjerët dhe për të kursyer paranë e fituar që të sjellë përfitime të mëtejshme. Në shekullin e XX karakteri i njeriut është qartësisht i orientuar drejt pasivitetit dhe identifikimit me vlerat e tregut. Njeriu bashkëkohor është pasiv në pjesën dërrmuese të kohës së tij të lirë. Ai është konsumuesi i përhershëm; pranon pa bëzajt pije, ushqime, cigare, literaturën, panoramat, librat, filmat, gjithçka konsumohet, kollufitet. Bota është një objekt i madh që i serviret tafmasë së tij: një shishe e madhe, një mollë e madhe, një gji i madh. Njeriu është shndërruar në një qumështor në pritje të përhershme dhe përhershmërisht i zhgënjyer.
Kur nuk është konsumator, njëriu modern është tregtar. Sistemi jonë ekonomik është i përnqëndruar në funksionin e tregut si determinues i vlerave të produkteve dhe regullator i pjesës së produktit social ndaj të cilit çdokush ka të drejtë. Nuk janë as forca ose tradita, si në epokat e tjera historike, as mashtrimi as batakçillëku ato të cilat udhëheqin aktivitetin ekonomik. Njeriu është i lirë të prodhojë dhe të shesë, dita e tregut është dita në të cilën gjykohet suksesi i aktiviteteve të tij. Në treg nuk ofrohet dhe shitet vetëm mall; edhe puna është shndërruar në një mall, e shitshme në treg me të njëjtat kushte të konkurencës së lirë. Por sistemi i tregut është shtrirë më tej se sfera e mallrave dhe punës. Njeriu ka shndërruar në mall edhe vetveten; jeta i duket si një kapital për tu investuar me përfitim, nëse ia del është një njeri i “realizuar” dhe jeta e tij merr një domethënie, në të kundërt është një dështak i pashpresë. “Vlera” e tij varet nga shitshmëria e tij, e jo nga virtytet njerëzore të dashurisë e të arsyes e as nga aftësitë e tij artistike. Ndjenja që ka njeriu për vlerën e tij bazohet në këtë mënyrë mbi faktorë të jashtëm: suksesi i vazhdueshëm, gjykimi i të tjerëve. Për këto arsye ai varet nga të tjerët dhe siguria e tij gjendet tek konformizmi, tek mos të qënurit kurrë aq i distancuar nga pjesa tjetër e kopesë.
Por nuk është vetëm tregu ai që përcakton karakterin e njeriut modern. Një tjetër faktor, ngushtshmërisht i lidhur me funksionin e tregut, është mënyra e prodhimit industrial. Firmat tregtare dhe industriale po bëhen gjithnjë e më të mëdha; numri i individëve që ata përdorin si punëtor ose nënpunës rritet vazhdimisht; pronësia është e ndarë nga manaxhimi dhe gjigandët industrialë udhëhiqen nga një burokraci e specializuar e cila është e interesuar më shumë në mbarvajtjen e punës dhe në zgjerimin gjithnjë e më të madh të ndërmarjes, sesa në përfitimin personal si qëllim në vetvete.
Për ç’lloj njëriu ka atëherë nevojë kjo lloj shoqërie që të funksionoi pa ngërçe? Ka nevojë për njerëz që të mos kenë vështirësi të bashkpunojnë me të tjerë në gjirin e një grupi të madh, të gatshëm të konsumojnë gjithnjë e më shumë, me shije të standartizuara, lehtësisht të influencueshëm e të parashikueshëm. Ka nevojë për njerëz që të ndihen të lirë dhe të pavarur, që nuk i nënshtrohën asnjë autoriteti, principi apo ndërgjegjeje, e megjithkëtë të gatshëm për tu komanduar, për të zbatuar atë që i urdhërohet, për tu bërë pjesë e makinës sociale pa shkaktuar probleme. Njerëz që mund të udhëhiqen pa dhunë, urdhërohen pa qenë nevojë të jenë shefat, të gatshëm për asnjë qëllim tjetër përveç atij për të lëvizur, funksionuar e për të ecur përpara. Industrializimi bashkëkohor ka arritur të prodhojë këtë lloj tipi njerëzor; ai është i robotizuar i alienizuari. Eshtë i alienizuar në kuptimin që veprimet dhe fuqitë e tij i janë bërë të huaja, ndodhen mbi të e kundër tij, dhe e udhëheqin në vend që të udhëhiqen. Fuqitë e tij jetësore janë shdërruar në gjëra dhe institucione dhe këto gjëra dhe këto institucione janë shndërruar në idhuj. Nuk shihen më si rezultat i përpjekjes njerëzore, por si diçka e huaj të cilat ai i adhuron dhe i bindet. Njeriu i denatyruar i përulet veprave që ka krijuar vetë me duart e tij. Njeriu nuk ndjehet gjeneruesi aktiv i fuqive dhe pasurive të tij por një “diçka” e varfëruar, që varet nga gjëra të tjera të jashtme për të, në të cilat ka projektuar thelbin e substancës jetësore të tij. Ndjenjat shoqërore të njeriut janë projektuar tek shteti. Si qytetar është i gatshëm të japë edhe jetën për bashkëkombasit e tij, si individ privat është i udhëhequr nga interesa egoiste. Duke qenë se e ka shndërruar shtetin në personifikimin e ndjenjave të tij sociale, e adhuron atë edhe simbolet e tij. Projekton ndjenjën e detyrës dhe të fuqisë, të urtësisë dhe të kurajos tek shefat e tij, dhe i adhuron ata si idhuj. Si punëtor, nënpunës apo drejtues njeriu bashkëkohor është i alienizuar nga puna e tij. Punëtori është shndërruar në një atom ekonomik që vallëzon nën motivin e një drejtimi të automatizuar. Ai nuk merr pjesë në planifikimin e procesit të punës e as në rezultatet e tij, rrallë herë bie në kontakt me produktin përfundimtar. Manaxheri nga ana e tij është në kontakt me produktin e marrë në tërësi, por është i alienizuar nëse e kuptojmë si diçka konkrete të dobishme. Qëllimi i tij është të investojë më fitime sa më të mëdha kapitalin e investuar nga të tjerët. Produkti është thjesht personifikimi i kapitalit dhe jo diçka që mund ti interesoj si entitet konkret.Manaxheri është shndërruar në një burokrat i cili manaxhon, gjëra, shifra dhe njerëz sikur të ishin objekte normale të aktivitetit të tij. Manipulimi i këtyre të fundit ka filluar të quhet interes për relacionet njerëzore, ndërkohë që manaxheri merret me relacionet më të panjerëzishme, ajo që vendoset ndërmjet njerëzve të robotizuar të kthyer në abstraksione.
Edhe konsumi jonë nga ana e tij është edhe ai i alienizuar. Ai është i determinuar nga sloganet e reklamave e jo nga nevojat tona reale, nga grykësia jonë nga sytë tanë nga veshët tanë.
Humbja e kuptimeve dhe alienizimi i procesit të punës, gjejnë zhbllokim në dëshirën për dembelizëm absolut. Njeriu i sotëm e urren punën se e bën të ndjehet i burgosur dhe mashtrues. Ideali i tij bëhet pushimi absolut, një situatë ku nuk është nevojshme të bësh qoftë edhe një lëvizje të vetme, ku gjithçka ecën sipas slloganit të kodakut: “Ju vetem shtypni butonin, gjithçka tjetër e bëjmë ne” Kjo tendencë vjen si pasojë e tipit të konsumit të nevojshëm për zgjerimin e tregut të brendshëm, e të çon në një princip i cili është shprehur shumë thukët nga Huxley në Brave New World. Një nga sloganët që na kushtëzon të gjithëve që nga fëmijëria është: “Kënaqësinë e sotme mos e shty për nesër”. Nëse nuk e shtyj përmbushjen e dëshirave të mia (e jam i kushtëzuar të dëshiroj vetëm atë që kam), nuk kam konflikte, nuk kam dyshime; nuk është e nevojshme të marr vendime; nuk jam kurrë vetëm me veten sepse jam vazhdimisht i zënë, o duke punuar ose duke bërë qejf. Nuk kam nevojë të jem i ndërgjegjshëm për vetveten sepse jam shumë i zënë duke konsumuar. Jam një sistem dëshirash dhe përmbushjesh të këtyre të fundit: duhet të punoj që të kënaq dëshirat e mia dhe këto dëshira janë vazhdimisht të stimuluara dhe të drejtuara nga sipërmarrjet ekonomike.
Pohojmë se ndjekim traditën judeo-krishtere: dashurinë për Zotin dhe të afërmin. Madje na kanë thënë se po jetojmë një gjendje ringjalljeje religjioze. Asgjë më e pavërtetë.
Përdorim simbole që i përkasin një tradite të vërtetë religjioze dhe i konvertojmë në formula që i shërbejnë qëllimeve të njeriut të alienizuar. Religioni është shndërruar në një guackë boshe është transformuar në një sistem me vetshërbim për të rritur mundësitë e suksesit. Zoti është bërë një ortak në tregti.
Edhe dashuria e njeriut është një fenomen i rrallë. Njerëzit e robotizuar nuk dashurojnë. Njeriut të alienizuar nuk i interesojnë të tjerët. Ekpertët e dashurisë dhe këshillues martesorë i thurin lavde vetëm një marrëdhënie skuadre ndërmjet dy personave që manipulohen ndërsjelltazi me ndihmën e teknikave të duhura, dashuria e të cilëve është substancialisht një egoizëm i dyfishtë: azil nga një vetmi që përndryshe do të ishte e papërballueshme.
Çfarë duhet të presim atëherë nga e ardhmja? Duke lënë mënjanë mendimet që janë produkti i dëshirave tona, druaj se skena më e mundshme mbetet ende që mospërputhja ndërmjet inteligjencës teknike dhe arsyes ta sjellë botën në një luftë atomike. Rezultati më i mundshëm i një lufte të tillë do të ishte shkatërrimi i plotë i civilizimit industrial dhe kthimi i botës në një nivel agrar primitiv. Ose, nëse shkatërrimi nuk do të ishte i plotë, atëherë si rrjedhojë fituesi i luftës do të organizonte dhe sundonte botën. Kjo do të ishte e mundur vetëm në një botë të centralizuar e të bazuar mbi dhunën, e nuk do të kishte fare rëndësi nëse qendra e pushtetit do të ishte Moska apo Washingtoni.
Fatkeqësisht e ardhmja nuk paraqitet brilante qoftë edhe nëse do arrinim të evitonim luftën.

Në zhvillimin e kapitalizmit apo të komunizmit, në prospektivën e pesëdhjetë apo njëqind vjetëve të fundit, proceset që nxisin alienizmin njerëzorë do të vazhdojnë. Të dy sistemet po transformohen në shoqëri manaxheriale, anëtarët e dhjamosur e të veshur mirë të së cilave shohin t’i plotësohet çdo tekë dhe nuk ka asnjë dëshirë që nuk mund ta realizojnë. Njerëzit janë gjithnjë e më shumë të robotizuar, ndërtojnë makina që veprojnë si njerëz dhe prodhojnë njerëz që sillen si makina; tek ta mendja dekompozohet ndërsa inteligjenca rritet duke krijuar në këtë mënyrë një situatë të rrezikshme në të cilën njeriu është i pajisur me një fuqi të madhe materiale pa zotëruar urtësinë dhe kujdesin e nevojshëm për ta përdorur atë.
Megjithë rritjen e vazhdueshme të prodhimit dhe të komfortit, njeriu po e humbet gjithnjë e më shumë sensin e identitetit të tij. Ndjen se jeta e tij nuk ka asnjë domethënie, ndonëse në pjesën më të madhe është një ndjesi subkoshiente. Në shekulline XIX problemi ishte: “Zoti vdiq”; në shekullin e XX është: “Njeriu vdiq”. Në shekullin e XIX panjerëzishmëria nënkuptonte mizorinë; në shekullin e XX nënkupton alienizimin skicoid. Rreziku në të kaluarën ishte që njerëzit të bëheshin skllevër. Ai i së ardhmes është që ata të bëhen Robot. ثshtë e vërtetë robotët nuk rebelohen, por duke marrë parasysh natyrën njerëzore robotët nuk mund të jetojnë e të vazhdojnë të mbeten të shëndoshë mendërisht. Ato bëhen Golem, do të shkatërrojnë botën dhe veten e tyre se nuk do arrijnë dot të durojnë mërzinë e një jete pa domethënie.
Kush është alternativa ndaj luftës dhe robotizmit? Në sensin më thelbësorë ndoshtë përgjigja mund të gjindet në kthimin mbrapsht të frazës së Emersonit: “Gjërat janë në shalë dhe kalërojnë njerëzimin” e të themi: “le ta hipim në shalë njerëzimin në mënyrë që të kalërojë gjërat”. Kjo është një mënyrë apo një tjetër për të thënë që njeriu duhet të tejkalojë alienizmin e tij që ka shndërruar atë në një idhujtarë të pafuqishëm dhe irracional. Në fushën e psikologjisë kjo do të thotë, që duhet të kalojë sjelljet mendore pasive e të fokusuara tek tregu që e dominojnë sot e të zgjedhë një rrugë të urtë dhe produktive. Duhet të rifitojë sensin e identitetit, duhet të jetë i aftë të dashurojë e ta shndërrojë punën e tij në një aktivitet domethënës dhe konkret. Duhet të dalë nga një mentalitet materialist e të arrijë në një nivel ku vlerat shpirtërore si, dashuria, e vërteta dhe drejtësia, të bëhen për të interesi kryesor. Por çdo ndryshim i cili është i kufizuar vetëm në një sektor të jetës, njerëzore apo shpirtërore, është i destinuar të dështojë. Në të vërtetë ndryshimi i cili prek vetëm një sektor shkatërron rritjen në sektorët e tjerë. Ungjilli i cili preokupohej vetëm me shpëtimin e shpirtit, solli deri në lindjen e kishës katolike. Revolucioni francez i cili u preokupua vetëm për reformën politike, solli Roberspierin dhe Napoleonin, ndërsa socializmi i cili u preokupua vetëm me ndryshimin ekonomikë, solli Stalinizmin.
Duke aplikuar parimin e ndryshimit njëherësh të të gjithë sektorëve të jetës, duhet të mendojmë për ndryshimet ekonomiko-politike që të bëjnë të mundur tejkalimin e problemit psikologjikë të alienizimit. Duhet të ruajmë progresin teknologjikë të një prodhimi mekanikë dhe të një automatizimi në shkallë të gjërë, por duhet decentralizojmë punën dhe shtetin në mënyrë që ti japin si njërit ashtu edhe tjetrit një fytyrë më njerëzore dhe duhet ta lejojmë centralizimin vetëm aq sa ç’është e domosdoshme për nevojat e industrisë. Në sferën ekonomike kemi nevojë për një demokraci industriale, për një socializëm demokratikë i karakterizuar nga bashkdrejtimi i të gjithë atyre që punojnë në një ndërmarrje, për të lejuar një pjesmarrje të tyre aktive dhe të përgjegjshme. Eshtë e mundur të gjenden forma të reja të një pjësmarrje të tillë. Në sferën politikë mund të krijohet një demokraci efektive, e përbërë mga mijëra grupe të vegjël e të mirëinformuar, të aftë për të diskutuar seriozisht dhe për të shprehur vendime që do integrohen më pas në një “dhomë të ulët” të re. Një rilindje kulturore duhet të kombinojë edukimin me punën për të rinjtë, edukim për të rriturit, një sistem i ri të artit popullor dhe të një rituali laik në të gjithë vendin.
Ashtu siç njeriu primitiv ishte i pafuqishëm përballë forcave të natyrës ashtu edhe njeriu i sotëm është i pafuqishëm përballë forcave sociale dhe ekonomike që vetë ai ka krijuar. Adhuron veprat e krijuar me dorën e tij, përulet përpara idhujve të rinj, ndonëse pohon se beson në Zotin i cili ka urdhëruar që të shkatërrohen të gjithë idhujt. Njeriu mund të mbrohet nga çmenduria e tij vetëm duke krijuar një shoqëri të shëndetshme dhe konform nevojave të tij, një shoqëri ku njeriu është në lidhje dashurie me tjetrin, të ngulitura në lidhjet e vëllazërisë dhe të solidaritetit, në vend të lidhjeve të gjakut dhe të pronësisë. Një shoqëri që ti japë atij mundësinë që të trashendentojë nga natyra duke krijuar dhe jo shkatërruar, në të cilën gjithkush të fitojë sensin e identitetit të tij duke u ndjerë i subjekt i forcave të tij e kjo jo për komformizëm, në të cilën të ekzistojë një sistem orientimi dhe devocioni pa qenë nevoja që kjo ti imponojë atij shtrembërimin e realitetit dhe të adhurojë idhuj.
Të ndërtosh një shoqëri të tillë do të thotë të bësh edhe hapin tjëtër: fundin e historise “umanoide” , të fazës kur njeriu nuk është bërë ende krejtësisht njeri. Kjo nuk nënkupton “fundin e botës”, “përmbushjen përfundimtare” gjendjen e harmonisë perfekte pa probleme dhe konflikte. Përkundrazi, është fati i njeriut që ai të jetë gjithnjë i prekur nga vuajtje dhe kontradikta që duhet ti përballojë pa arritur ti zgjidhë asnjëherë krejtësisht. Kur të ketë kaluar përgjithnjë stadin primitiv të sakrificës njerëzore, qoftë kjo forma ritualiste e sakrificës së astekëve apo forma laike të luftës. Kur të jetë në gjendje të rregullojë raportin e tij me natyrën në mënyrë racionale dhe jo të verbër, kur objektet do të jenë me të vërtetë shërbëtorë dhe jo idhujt e tij, njeriu do të gjindet përballë problemeve me të vërtetë njerëzore. Duhet të ketë shpirtin e aventurës, kurajo, të jetë i mbushur me imagjinatë, i aftë për vuajtje dhe gëzim, e forcat e tij duhet të jenë në shërbim të jetës e jo të vdekjes. Faza e re e historisë njerëzore, nëse do të vijë, do të jetë një fillim i ri dhe jo fundi.
____________________________
Përktheu Rezart Beka
(marrë nga libri “Il bisogno di credere”, me autor Erich From, botime Oscar Mondadori, 2004, f. 81-9)

Comments

  • Njerëzit janë gjithnjë e më shumë të robotizuar, ndërtojnë makina që veprojnë si njerëz dhe prodhojnë njerëz që sillen si makina; tek ta mendja

  • Sot njeriu eshte rob i makines qe ka krijuar vete. Njeriu eshte i rrethuar, i marre peng nga sistemi qe ka ngritur me duart e veta, duke mos gjetur dot asnje mjet per te dale jashte tij. Sic thote Nasri, njeriu modern i ka djegur duart ne zjarin qe ka ndezur vete per te harruar vetveten.

    • Per te interesuarit ne kete ceshtje, do sugjeroja librin shume te mire te Neil Postman, Technopoly: Surrendering Culture to Technology.

  • Leave a Reply to Che OWStreet Cancel reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *