Ziaudin Sardar

Shoqëritë muslimane anekënd globit, kanë rënë pre e një lëvizjeje ngërthyese: në njërën anë ndrydhen prej forcash si modernizmi e postmodernizmi, ndërsa në tjetrën prej një tradicionalizmi të befasishëm, që shpesh herë mer një çehre militante. Nga fundi i viteve 40 e 50, kohë kur një pjesë e mirë e vendeve muslimane fituan pavarësinë, modernizimi apo thënë në mënyrë më specifike, zhvillimi sipas modeleve perëndimore, shihej si një bar çudibërës për të gjitha sëmundjet ekonomike e shoqërore. Është më se e vërtetë se të gjitha vendet muslimane përzemërsisht u futën në shinat e modernizimit të përshpejtuar.
Por, strategjitë për modernizim ishin të huaja në tërësi për shoqëritë tradicionale, për ndryshimin e të cilave kolonizatorët po përpiqeshin me mjaft ngulm. Kjo bëri që të krijohej një hendek mes atyre që e mbështetën modernizmin dhe shoqëruan perëndimizimin dhe mes atyre që ishin të shqetësuar të ruanin kulturën, mënyrën e jetesës dhe këndvështrimin tradicional në shoqëritë muslimane. Në shumicën e rasteve, tradicionalistët e shihnin modernizmin bashkë me politikat e shoqëruara për zhvillim, si një masakër ndaj historisë, mënyrës së jetesës dhe prizmit të tyre për botën. Ndërkohë që modernizmi po humbet teren si në perëndim ashtu dhe në jo-perëndim, postmodernizmi dhe bashkëshoqëruesi i tij globalizmi, po projektohen si teori të reja shpëtimtare, tradicionalistët po reagojnë kundrejt postmodernizmit po aq furishëm, nëse jo më shumë, sa reaguan ndaj modernizmit.
Udhëheqësit modernistë, të cilët zëvendësuan fuqitë kolonizatore, tashmë të larguara, arritën të mbajnë nën kontroll shoqëritë muslimane nëpërmjet përdorimit të tepruar të forcës dhe duke persekutuar pa mëshirë prijësit tradicionalë si dhe duke abuzuar e përqeshur mendimin tradicional dhe çdo gjë që lidhej me të. Politikat e tyre për ekonomi dhe zhvillim shpesh herë përfundonin me një humbje spektakolare dhe pasuria kombëtare kufizohej gjithmonë e më shumë në një grusht të pakët njerëzish.

Postmodernizmi e ka margjinalizuar akoma më tej traditën dhe kulturën tradicionale duke krijuar një mendësi rrethimi në bashkësitë historike. Këta faktorë kanë kontribuar në lindjen e një forme të re të tradicionalizmit militant në mbarë botën muslimane. Deri diku konsiderueshëm, të gjithë muslimanët janë ‘fondamentalistë’ për faktin se besojnë se Kurani është fjala e drejtëpërdrejtë e Zotit. Por, fondamentalizmi i tradicionalizmit militant është i një lloji të veçantë, duke qenëse ai këmbëngul në një interpretim të vetëm të Islamit, që manifestohet thjesht në ngritjen shtetit. Brenda këtyre kontureve, pikëpamja e integruar, e shenjtë dhe me Zotin në qendër të çdo gjëje që ka Islami është transformuar në një pikpamje që paraqet një rend botëror totalitar e teokratik, ndërkohë që një Zot moral, bindës është zëvendësuar me një tjetër shtrëngues e politik.

Kësisoj, bota islame sot gjendet e zënë mat mes një përpjekje të madhe ndërmjet formash të kombinuara të modernitetit agresivisht sekularist dhe postmodernizmit relativist kundrejt një tradicionalizmi po aq agresiv. Ky mundim është më se i dukshëm në vende si Pakistani, Egjipti dhe Sudani, por kjo gjendje është po ashtu e pranishme edhe në vende që nuk e tërheqin shumë vëmendjen e medias. Këtu mund të përmendim Algjerinë, Bangladeshin, Malajzinë, Arabinë Saudite si dhe një sërë republikash të reja në Azinë qëndrore. Këto forca po e shtyjnë shoqërinë muslimane në dy kahe, duke u bërë kështu kërcënim për copëzimin e saj, ndërsa perëndimi duhet të pranojë pjesën e vet të fajit.
Moderniteti i sheh shoqëritë tradicionale si të prapambetura, shoqëri që ‘jetojnë me të shkuarën’. Janë parimet themelore të traditës që shihen si shkaku i kësaj prapambetje, tamam siç vihet re në natyrën e tyre të paaftë për të ndryshuar. Kjo bën që tradita e shoqërive muslimane të shihet si pengesë e madhe drejt zhillimit dhe ‘modernizimit’. Të gjitha tekstet klasike për zhvillim pajtoheshin me mendimin se jo vetëm që tradita duhet të braktiset, por për këtë mund të përdoret edhe forca, nëse duam që këto shoqëri të ‘prapambetura’ të zhvillohen dhe të ‘kapin perëndimin’. Akoma me tej, në emër të zhvillimit dhe përparimit, kulturat tradicionale duhen shtypur, zhdukur, çrrënjosur e asgjesuar.
Postmodernizmi e konsideron traditën të rrezikshme; shpesh herë shihet si ‘esencialiste’- që do të thotë t’u rikthehesh nocioneve puritane për një shoqëri të pastër që mund apo mund të mos ketë ekzistuar në histori.
Është e rëndësishme të përmendet këtu se komunitetet tradicionale nuk e shohin traditën me këtë lloj syri. Ata nuk e konsiderojnë traditën si diçka të pandyshuar në histori, por e shohin si diçka dinamike. Vërtet, një traditë që nuk ndryshon pushon së qëni traditë. Traditat ndryshojnë, por ndryshojnë në një mënyrë të veçantë. Ata ndryshojnë brenda parametrave të tyre, me shpejtësi dhe drejtim të vetzgjedhur.

Pas gjithë kësaj ka shumë urtësi. Nëse traditat do të zbrasnin vendin që zënë, nuk do të ishin më kuptimplota. Kur tradita ushqehet dhe kurorëzohet, e tërë përmbajtja e asaj që lavdërohet mund të ndryshojë. Një ndryshim i tillë është i kuptimtë sepse integrohet dhe mbështillet nga ndjesia e vazhdimësisë së identitetit që vetëm tradita siguron. Për më tepër, ndryshimi mund të jetë një proces i çmuar, një zhvendosje nga diçka e mirë, tek më e mira, si dhe në mungesë rrethansh, një përshtatje që vepron sipas vlerave të cilat përnderimi i traditës i ka ruajtur të pacënuara. Kësisoj, bashkësitë tradicionale joperëndimore nuk e shohin traditën si diçka që do t’i kthejë pas në kohë; përkundrazi, ajo do t’i shpjerë përpara, me një identitet të paprekur drejt një të ardhmeje tejmoderne.

Por, çfarë nënkuptojmë me një të ardhme tejmoderne?

Për të vlerësuar atë që qëndron në thelb të çështjes, na del e nevojshme që të sqarojmë dallimin mes postmodernizmit dhe tejmodernizmit. Me postmodernizm kuptojmë çfarë vjen pas modernitetit; ai është pas kur flitet për kohë; është një mbyllje e natyrshme e modernizmit. Kjo është dhe arsyeja se përse shpesh herë quhet ‘logjika e kapitalizmit të vonë’. Postmodernizmi përfaqëson një vijë trajektore që nis me kolonializmin, vazhdon me modernitetin dhe përfundon me postmodernitetin, apo postmodernizmin. Dhe nuk është për t’u çuditur që postmodernizmi dhe tradita janë si dy flluska sapuni në një unazë: janë dy gjëra armiqësisht kundërshtare me njëra-tjetrën.
Postmodernizmi pohon se të gjitha idetë e mëdha që kanë formësuar shoqërinë tonë, si feja, arsyeja, shkenca, tradita, historia, morali e marksizmi, nuk përbëjnë mbikqyrje filozofike. Nuk ekziston ndonjë njësi si e Verteta dhe çdo gjë që pohon se na siguron neve të vërtetën absolute, është thjesht një gënjeshtër e sajuar që duhet braktisur.
Për më tepër, postmodernizmi sugjeron se nuk ekziston Realiteti përfundimtar. Ne shohim atë që dëshirojmë të shohim, atë që pozicioni ynë në kohë dhe hapësirë na lejon të shohim, atë gjë ku fokusohen perceptimet tona kulturore dhe historike. Në vend të Realitetit ajo që kemi është një oqean imazhesh; një botë ku ka humbur çdo dallim mes realitetit dhe imazhit. Postmodernizmi e sheh botën si një lojë kompjuterike; të joshur nga forca tërheqëse e spektaklit. Ne të gjithë bëhemi përsonazhe të lojës kompjuterike globale, duke lakuar udhën sa këtej andej, duke luftuar në kiberhapësira e duke bërë dashuri me copëza të shifërzuara informacioni. Ne lundrojmë në një det të pafundëm imazhesh dhe historish që formësojnë perceptimin dhe realitetin tonë individual.
Krejt ndryshe nga kjo, tejmodernizmi shkon përtej modernizmit; ai e tejkalon modernitetin duke na shpënë tutje – pra nëpërmjet modernitetit na shpie në një gjendje tjetër të qënies. Në këtë mënyrë, jo si postmodernizmi, tejmodernizmi është një projektim linear.

Këtë gjë mund ta kuptojmë më mirë me ndihmën e teorisë së kaosit. Në të gjitha sistemet e ndërlikuara – shoqëritë, qytetërimet, eko-sistemet etj. – shumë variabla të pavarur po tërhiqen me njëri-tjetrin në shumë mënyra. Teoria e kaosit na mëson se sistemet e ndërlikuara mund të krijojnë rend prej kaosit. Kjo gjë ndodh në një pikë ekuilibruese e quajtur ‘skaji i kaosit’. Në skajin e kaosit, sistemi ndodhet në një lloj gjallërie të pezulluar mes stabilitetit dhe shkrirjes së plotë në kaos. Në këtë pikë, thuajse çdo faktor mund t’i japë hov sistemit në një drejtim apo një tjetër. Megjithatë, sistemet e ndërlikuara në skaj të kaosit kanë mundësinë për t’u vetorganizuar në mënyrë spontane në një rend më të mirë; thënë ndryshe, në mënyrë krejt spontane sistemi përfshihet në një formë të re ekzistence. Tejmodernizmi është një kalim i modernitetit nga skaji i kaosit në një rend të ri shoqëror. Si i tillë, tejmodernizmi dhe tradita nuk janë dy pikëpamje kontradiktore, por një sintezë e re e të dyjave. Shoqëritë tradicionale përdorin aftësitë e tyre për të ndryshuar dhe për t’u bërë tejmoderne, ndërkohë mbesin po të njëjta! Dy dyja anët e njëjtësimit janë të rëndësishme këtu: ndryshimi duhet të ndodhë dhe të përshtatet; doktrinat bazë të traditës, burimi i identitetit dhe shenjtërisë, mbeten të njëjta. Sëkëndejmi, ne mund ta përkufizojmë një të ardhme tejmoderne si një sintezë mes jetës që rivlerëson traditën – që është e përgjegjshme për ndryshim dhe kalim – dhe një formë të re të modernitetit që respekton vlerat dhe mënyrën e jetesës së kulturës tradicionale. Pikërisht në këtë kuptim shoqëritë tradicionale nuk janë paramoderne, por tejmoderne. Duke qenë se pjesa dërrmuese e botës islame përbëhet nga bashkësi tradicionale që e shohin traditën si një forcë jetëdhënëse, shumica e muslimanëve në mbarë botën janë në këtë mënyrë më shumë tejmodernë sesa paramodernë.

Një pjesë e mirë e politikanëve, burokratëve dhe vendim-marrësve nuk e vlerësojnë këtë gjë. Arsyeja për këtë është se kur traditat ndryshojë, ndryshimi është thuajse i padukshëm për vëzhguesin e jashtëm. Prandaj dhe vëzhguesit vazhdojnë të mbajnë ende mospëlqimin e tyre modern dhe postmodern për traditën, pavarësisht dëshmive të qarta para syve të tyre. Bota bashkëkohore siguron vërtet mundësi që tradita të vazhdojë të ekzistojë ashtu siç ka ekzistuar përherë, një fuqi përshtatëse. Problemi qëndron se asnjë masë përshtatshmërie, sado i fuqizoftë shoqëritë tradicionale, në të vërtetë nuk mund t’i çlirojë ato nga barra e të qënit margjinal, të keqkuptuar dhe të keqpërfaqësuar. Ajo nuk bën asgjë për të sfiduar konceptin ‘traditë’ si një ide fikse e shoqërisë perëndimore.
Perëndimi e ka parë Islamin gjithmonë nëpërmjet lenteve të modernitetit dhe ka përfunduar se ai është një sistem i mbyllur dhe negativ. Asgjë nuk mund të jetë më e pavërtetë se kaq. Islami është një sistem i hapur dhe dinamik me një teren mjaft të përbashkët me perëndimin. Por për ta vlerësuar apo çmuar këtë, Islami do parë nga perspektiva e tejmodernizmit dhe do kuptuar me gjithë konceptet dhe kategoritë e tij.
Politikat dhe modelet konsensuale të afta për të ndryshuar qëndrojnë në zemër të Islamit. Vetëm merrni parasysh këtu konceptet dhe vlerat thelbësore të Islamit që u japin formë qëllimeve të shoqërisë muslimane. Këto koncepte janë gjeneratori i vlerave bazë të një kulture Islame dhe formojnë një parametër brenda të cilit zhvillohet dhe ecën përpara një shoqëri ideale muslimane. Këto koncepte përfshijnë nocione si teuhidi (njëshmëria), kalifati (amaneti), ixhtihadi (arsyetimi i vazhdueshëm), ixhmaja (konsensusi), shura (këshillimi) dhe istislahja (interesi publik). Prej teuhidit rrjedh koncepti i kalifatit: se njerëzit nuk janë të pavarur nga Zoti, por janë përgjegjës dhe do të merren në llogari para Tij për të gjitha mendimet dhe veprat. Amaneti nënkupton se njerëzit nuk kanë të drejtë ekskluzive ndaj asgjëje dhe se janë përgjegjës për të ruajtur dhe mirëmbajtur këtë banesë gjatë udhëtimit të tyre tokësor. Kalifati gjithashtu i bën udhëheqësit politikë përgjegjës jo vetëm para Zotit, por dhe para atyre që i kanë besuar, para komunitetit në përgjithësi. Ndryshimi politik në shtet dhe shoqëri ndodh nëpërmjet përdorimit të ixhtihadit që është përdorur përgjatë gjithë historisë islame për t’iu përshtatur ndryshimit, për të futur ide të reja në traditë dhe për të paraqitur ide progresive në të. Dhe këshillimet me komunitetin duhen bërë në bazë të nocionit të shuras dhe konsensusi i saj, ixhmaja – nevojitet për t’i dhënë legjitimitet ndryshimit dhe risive. Në çdo kohë, ndryshimi duhet të pasqyrojë interesin publik: istislanë. Para një matriksi të tillë koceptesh dhe vlerash fondamentale, vështirë të perceptohet Islami si një sistem i mbyllur apo një pikëpamje negative dhe e prapambetur për botën.

Forca brutale me të cilën u paraqit moderniteti në botën muslimane dhe mënyra e egër me të cilën u shtyp tradita, ka lënë të kuptohet se shoqërive muslimane nuk u është dhënë mundësia t’i vënë në jetë këto vlera bazë të Islamit. Dëshira e qëndrueshme e të gjithë muslimanëve është të ecin përpara në praktikimin e këtyre vlerave dhe të marrin pak vrull nga moderniteti instrumental për të ndriçuar tejmodernizmin. Koncepte të tilla bazë të Islamit si ixhtihadi (arsyetimi i vazhdueshëm), ixhmaja (konsensusi) dhe shura (këshillimi) janë bërë modele bashkëkohore të udheheqjes dhe ndryshimit shoqëror që bazohen në nevojat dhe aspirtat e muslimanëve të thjeshtë. Puna teorike dhe intelektuale në këtë fushë ka vazhduar për më shumë se dy dekada dhe përpjekjet e para na mbushin me optimizëm, ndërkohë që një strukturë tejmoderne për diskutim do të rriste mundësinë e një ndryshimi pozitiv dhe një demokraci udhërrëfyese do të zhvillonte politikat konsensuale përgjegjëse dhe mënyrat e drejta për udhëheqje në botën muslimane.
Me gjetjen e një kornize tejmoderne për diskutim, është e rëndësishme që për botën muslimane të mendohet përtej xhaketave qeverisëse. Shumica e vendeve muslimane udhëhiqen nga ultramodernistë dhe ultratradicionalistë – ku asnjëra palë nuk ka një ide të qartë për tejmodernizmin. Neve na duhet të kapërcejmë vendimmarrësit dhe të përfshijmë dijetarët, autorët, akademikët, gazetarët e aktivistët në diskutimet tona. Do të zbulojmë se shumica e njerëzve mbajnë një qëndrim kritik, por pozitiv ndaj perëndimit; dhe gratë do të jenë po aq të mirëpritura, nëse jo më shumë se kaq, të marrin pjesë në diskutime të tilla dhe në transformime për të cilat ato vetë mund të jenë nismëtare, ashtu si burrat. Nëse perëndimi kërkon të kalojë në tejmodernizëm, vullneti publik do të ndihmojë në veçanti për krijimin e mundësive të reja për ndryshim pozitiv dhe sinteza të frytshme. Megjathatë, kjo vërtet nënkupton se analizat evropiane për Islamin duhet të ngrihen në nivel më të lartë, larg tezave njëdimensionale si ‘Përplasje qytetërimesh’ apo ‘fundi i historisë’. Tejmodernizmi nuk është për konflikt apo një ndjesi të rreme zgjerimi, por për simbioza mes Islamit dhe Perëndimit. Qëllimi i tij duhet të jetë zëvendësimi i gobalizimit të hegjemonizuar me atë që Enver Ibrahimi e ka quajtur ‘bashkëjetesa globale’ – pra të jetuarit në harmoni me njëri-tjetrin.

Comments

Your email address will not be published. Required fields are marked *