Umeti si lokus i autoritetit





Kuran

 

Mohammad Hashim Kamali [*]

Në teorinë konstitucionale islame, bashkësia ose umeti[1] është lokusi i autoritetit politik dhe kryetari i shtetit e përfaqëson këtë autoritet në cilësinë e përfaqësuesit (vekil) të bashkësisë. Në teorinë e ndërmjetësimit (vekale), kur përfaqësuesi dështon në përmbushjen e detyrës që i është besuar, pala kryesore (muvekil) gëzon të drejtën për ta shkarkuar atë nga detyra. Kësisoj, bashkësia gëzon të drejtën të pyes, të kërkoj llogari dhe përfundimisht edhe ta shkarkoj nga detyra kryetarin e shtetit, në rastin kur ai devijon nga normat e pranuara të Sheriatit dhe dështon në përmbushjen e detyrave të tij. Kryetari i shtetit, “qoftë nëse quhet, hakim, imam ose kalif, nuk është përfaqësuesi i Zotit, por i umetit. Sepse umeti e përzgjedh, e mbikëqyr, i kërkon llogari dhe eventualisht edhe e shkarkon nga detyra”[2]. E drejta e bashkësisë për të shkarkuar një udhëheqës, e njohur si hak el-azl, i jep asaj natyrisht të drejtën për të vënë në dyshim sjelljen e qeverisë së saj. Pozita përfaqësuese e kryetarit të shtetit është një rrjedhojë e zotimit për besnikëri (bejah) që ai merr nga elektorati që i dorëzon atij amanetin e qeverisjes dhe zbatimin e Sheriatit. Juristët myslimanë “janë pajtuar me pikëpamjen se udhëheqësi e përfton autoritetin dhe fuqinë e tij nga umeti, i cili ka të drejtën që ta shkarkojë atë kur gjendja e tij ndryshon dhe ai dështon në administrimin e çështjeve të fesë dhe të kësaj bote të myslimanëve”[3]. El-Mauardi shkruante se kur kryetari i shtetit e përmbush amanetin e postit të tij dhe siguron në mënyrë besnike të drejtat e njerëzve, atëherë bashkësia e ka për detyrë që t’i bindet dhe ta ndihmoj atë (ta’ah ue nasrah), për sa kohë, së paku në dy aspekte, nuk ka asnjë ndryshim në gjendjen e tij: në drejtësinë e karakterit (adalah) dhe në përshtatshmërinë fizike. Ai mund të shkarkohet nga detyra e kryetarit të shtetit kur i humbet këto dy cilësi. Nëse kryetari i shtetit pas një humbje të këtyre dy gjendjeve i rifiton sërish ato, atëherë ai mund të bëhet sërish lider përmes një kontrate të re.[4] Dija el-Din el-Ris shkruante se “Umeti është grupi i parë për kontratën e imametit. Autoriteti për të emëruar imamin në postin e tij i përket ekskluzivisht umetit dhe është umeti ai që gëzon të drejtën për ta shpërbërë dhe për ti dhënë fund aaj”.[5]

Për sa i përket zotimin për besnikëri (bejah), si një themel për kërkimin e llogarisë, El-Ris citon Ibn Haldunin të ketë thënë se: “kur emiri merr zotimin për besnikëri (bejah) dhe përmbyll kontratën me njerëzit, ata i japin dorën njëri-tjetrit që do të thotë përfundimin e vlefshëm të kontratës, në mënyrë të ngjashme me atë që bëjnë palët në një kontratë shitjeje, prandaj ajo quhet bejah”. Mbi këtë bazë, umeti bëhet pala kryesore (d.m.th. muekil) në atë kontratë[6].  El-Mauardi shkruan: “shumica dërrmuese e juristëve dhe teologëve kanë qenë të mendimit se kontrata e imametit nuk përfundohet veç se me lejen dhe zgjedhjen e elektoratit. Nëse ata bien dakord, atëherë kontrata quhet e përfunduar”.[7]

Bejah tregon një kontratë midis dikujt që bën një ofertë dhe dikujt tjetër që e pranon atë, ky i fundit është ai që angazhohet në bejah. Historikisht, bejah e dhënë ndaj kalifit konsistonte në dy faza, bejah speciale dhe bejah e përgjithshme. Në llojin e parë, një grup i përzgjedhur individësh, ehl el-hal ue el-akd (ata që mund të hyjnë në një kontratë ose ta shpërbëjnë atë) angazhohen në konsultime për të arritur një konsensus dhe për ti dhënë beja-n (zotimin për besnikëri) një kalifi të mundshëm. Kjo zgjedhje ishte e barazvlefshme me një emërim. Në llojin e dytë të beja-s, që është edhe faza e dytë e saj, publiku i përgjithshëm i jep beja-n kandidatit të zgjedhur dhe është falë kësaj lloj beja-je që kandidati hipën në detyrë.[8] Duke qenë se Imami është “punonjës i umetit, atëherë ai ia paraqet dorëheqjen pikërisht atij. Kjo sepse umeti është lokusi i tërë autoritetit (masdar el-sultah). Pas dorëheqjes, imami ia kthen autoritetin mbrapsht umetit”. Arsyeja përse zyrtarët shtetërorë, si p.sh. gjeneralët e ushtrisë, mbeten në postet e tyre, edhe pasi kryetari i shtetit jep dorëheqjen, është sepse ky i fundit i ka emëruar ato në emër të umetit.[9] Bashkësia vazhdon ta ushtrojë autoritetin e saj mbikëqyrës mbi kryetarin e shtetit në lidhje aspektet e mëposhtme: (1) “urdhërimin për të mirë dhe ndalimin nga e keqja (hisbah), i cili është një detyrë kolektive e bashkësisë dhe kryetari i shtetit e administron atë në emër të bashkësisë; (2) të siguroj që kryetari i shtetit është duke u konsultuar me bashkësinë; (3) t’i japë kryetarit të shtetit këshillën e mirë (nasihah) kur i jepet rasti për ta bërë këtë; (4) ta qortojë atë kur ai tradhton amanetin e bashkësisë dhe përfshihet në kriminalitet dhe korrupsion; (5) ta shkarkoj atë, në rastin kur ai humbet kualifikimet dhe nuk është më i përshtatshëm për të qenë lider.[10] Fuad Ahmed ka cituar El-Baghdad-in të ketë thënë: “Kur imami devijon, umeti vendos në lidhje me pozicionin e tij, nëse do ta konfirmojë atë në detyrë apo do ta shkarkojë dhe zëvendësoj atë. Në këtë aspekt, marrëdhënia e bashkësisë me imamin i ngjason asaj të imamit me punonjësit e tij. Kur këto të fundit devijojnë, atëherë imami i qorton dhe vendos në lidhje me çështjen e tyre”[11] Askush nuk mund ta cenoj autoritetin e umetit apo të shkel miratimin e tij dhe të formojë një qeveri përmes metodave shtrënguese. Çdokush i cili vepron në këtë mënyrë ka kryer një krim”.[12]

E drejta e komunitetit për të marrë në llogari kryetarin e shtetit dhe zyrtarë të tjerë qeveritarë reflektohet qartësisht në precedentët e lënë nga kalifët e drejtudhëzuar dhe nga konsensusi i përgjithshëm (ixhma) i dijetarëve (ulema)[13]. El-Uasfi ka shkruar se “juristët e mëdhenj pajtohen se kryetari i shtetit dhe kalifi e përftojnë autoritetin dhe pushtetin e tyre nga njerëzit të cilët i kanë premtuar atij zotimin e tyre. Autoriteti politik i përket tërësisht bashkësisë, në sistemin qeverisës islam asnjë person nuk ka një ofiq të trashëguar apo hyjnor”[14].

Të drejtat që i jep Sheriati bashkësisë për të shkarkuar udhëheqësin e devijuar përfshin një shkallë të madhe përgjegjësie dhe një qasje të sistemuar me kujdes për ushtrimin e duhur të kësaj të drejte. Historia ka treguar se çështja e shkarkimit të liderit ka qenë prirë drejt abuzimit dhe në të vërtetë ajo ka mbetur një prej sferave më problematike të ligjit konstitucional islam. Kjo sepse ushtrimi i të drejtës për shkarkim dhe hetimin të kryetarit të shtetit shpesh bëhej një opsion i mundshëm vetëm në rast krizash, kur kishte shumë mundësi që gjërat të kishin arritur pikën e polemikës dhe ballafaqimit. Kjo çështje do të trajtohet më gjerësisht më pas, një seksion të veçantë mbi procedurën e hetimit dhe shkarkimit të kryetarit të shtetit. Këtu mjafton që të vëmë re se një rast i hershëm i një përpjekjeje të pajustifikuar dhe abuzive për të kryer një gjë të till ishte rasti i kalifit Uthman. Kritikët dhe shpifësit kundër kalifit Uthman, ndër të tjera, e qortuan atë ashpërsisht për parregullsi në emërimin e zyrtarëve. Duke mos i dhënë kalifit Uthman mundësinë për tu shpjeguar dhe për të mbrojtur veten, agresorët e sulmuan atë në mënyrë të pamëshirshme dhe e vranë. Ky ishte qartësisht një akt ekstremist, që keqpërdoronte parimin e marrjes në llogari dhe të ushtrimit të duhur të së drejtës së shkarkimit të kryetarit të shtetit.

Përktheu: Rezart Beka

 

[*] Fragment i shkëputur nga libri i Mohammad Hashim Kamali-t me titull: “Citizenship and Accountability of Government: An Islamic Perspective”, (Islamic Texts Society 2011), f. 196-198.


[1] Këtu fjala umet përdoret për të përshkruar bashkësinë myslimane në tërësi si edhe njësitë më të vogla të saj që mund gjenden brenda kufijve gjeografikë të një shtetit apo një bashkësi autonome myslimane. Kjo vjen si pasojë e domosdoshmërisë (darurah), meqenëse umeti më i gjerë, pas rënies së kalifatit, nuk funksionon më si një njësi.

[2] Jusuf Kardavi, “Min Fikh el-Deuleh fi el-Islam”, f. 59.

[3] Krahaso, Ebu Id, “Uedhife el-Hukm”, f. 250.

[4] El-Mauardi, “El-Ahkam”, f. 17.

[5] El-Ris, “El-Nadharijeh el-Sijasijeh”, f. 216-217.

[6] El-Ris, “El-Nadharijat el-Sijasijeh”, f. 215, i cili citon Ibn Haldunin “The Muqaddima, f. 174 (kapitulli 29). Shih edhe El-Shaui, “El-Meusua el-Asrijeh”, vol. 1, f. 213.

[7] El-Mauardi, “El-Ahkam el-Sultanijeh”, f. 8.

[8] Krahaso, Azizah El-Hibri, “Democratic Principles: An Islamic Point of Vieë”, Islam 21 (Dhjetor 1999), f. 8; El-Ris, “El-Nadharijat el-Islamijeh”, f. 215.

[9] El-Ris, “El-Nadharijat”, f. 219.

[10] Krahaso, Fuad Ahmed, “Usul Nidham el-Hukm”, f. 237

[11] Krahaso, Fuad Ahmed, “Usul Nidham el-Hukm”, f. 238, i cili citon El-Bagdadin, “Usul el-Din” (Bejrut: el-Afak edn., në faqen 278).

[12] El-Shaëi, “El-Meusuah el-Asrijeh”, vol. 1, f. 115.

[13] Abudi, “Rais el-Deuleh”, f. 251.

[14] Ëasfi, Mebde’e el-Meshruijeh, f. 239-240.

Comments

  • Your email address will not be published. Required fields are marked *