Lentz, St Francis And SultanArbër Fetiu

Titulli që i kam vënë këtij shkrimi nuk është i rastësishëm e as nuk është ngërthyes i ndonjë paradoksi apo anakronie. Për ata që nuk e kanë ditur, emri i qytetit të bukur amerikan, San Francisko është emri të cilin ka zgjedhur të bartë Papa i ri i besimtarëve katolikë, Pontifi i Romës, Jorge Mario Bergoglio, Papë Françesku. Emri i shenjtit katolik Françeskut të Asizit, që në shqip do quhej Franë Asizi, fondatori i rendit françeskan.

Nuk është në rendin e këtij shkrimi të trajtoj Papa Françeskun dhe qendrimet e tij mbi politikat e Kishës, mospajtimet me teologjinë e çlirimit, abortin, martesat homoseksuale, përçarjen që modestia e tij mund t’i sjellë traditës së Vatikanit e as të projektoj me spekulim mbi atë se çfarë do të jetë politika e Papës së ri dhe respektivisht Vatikanit karshi Kosovës.

Në fakt Papa nuk do të jetë fare subjekt i shkrimit tim e as marrëdhëniet ndërkombëtare, por do të jetë Françesku i Asizit, shenjti, llagapin e të cilit Papa ka zgjedhur. Po çfarë, do të thoshte lexuesi, na intereson Shën Françesku neve me të gjitha hallet që kemi? Françesk Asizi, përtej jetës së tij asketike të cilësuar me butësinë, modestinë dhe guximin, si dhe dashurisë së madhe që kishte për kafshët, na jep shumë për të mësuar.

Por në jetën e tij ka një fragment tjetër të rëndësishëm i cili mbase do t’i shërbente shumë hapësirës shqiptare si shëmbëlltyrë e dialogut mes partikularizmave, dialogut ndërfetar dhe mirëkuptimit. Dëshira për dialog dhe nevoja për mirëkuptim mbase është nevojë urgjente në hapësirën tonë ku feja në mediat e shkruara gjen zakonisht vendin në departamentin e përplasjeve, dramatikes, shekspirianes dhe ku tendenca huntingtoniane i karakterizon shumë nga shkruesit për fenë dhe ku pak dhe shumë rrallë shpërfaqet ideja dhe nevoja për afrim, njohje të ndërsjellë, mirëkuptim dhe pranim, vakuum ky i cili nuk bën vetëm se rrit dhe arsyeton keqkuptimet dhe stereotipet.

Ishte koha e kryqëzatave. Koha kur muslimanët, siç do të thotë historiani slloven Tomaz Mastnak, prej njërit nga grupet e shumta në mesin e “paganeve”, “pabesimtarëve” apo “barbarëve” do të konstruktoheshin si “Tjetri” kryesor sy Krishtërimit. Papa Inocenti i III-të kishte thirrur kryqëzatën e 5-të dhe kishte vdekur për t’i lënë vendin Honoriousit të III-të. Patër Françesku kishte marrë udhën e misionarit për të arritur në cepin ku gjendej kampi i kryqtarëve, në qytetin e Damiatas, në brigjet e Egjiptit.

Sulltani Malik el-Kamil ishte i gatshëm të lëshonte Jeruzalemin në duart e të krishterëve dhe kushti i tij i paqes ishte që të mbante Egjiptin dhe të mos e brengosnin. Por përballë tij ishtë kardinali Pelagius, cilësuar si fantik spanjoll i mahnitur nga vetja e tij e i etur për luftë, i cili nuk pranoi kushtin e Kamilit dhe kishte syrin edhe mbi Egjiptin. Siç tregohet nga Wendy Murray tek “The mended and broken heart: The Life and Love of Francis of Assisi”, Françesku i alarmuar nga tekat ekspansioniste dhe përplasëse të kardinalit, thërret që ai të ndalë luftën dhe të evitojë shkatërrimin, por kot. Ai shprehu qëllimin që kishte përvizituar anën tjetër antagoniste, por kardinali refuzoi, nuk lejoi. Indiferent edhe ndaj kardinalit, i guximshëm dhe i sinqertë i Krishtit, i motivuar nga dëshira për paqe niset drejt Saraçineve, për të dialoguar me ta, për t’i kuptuar, për t’i njohur.

Përtej lumit Françesku do të merrej nga ushtarët që të dërgohej pranë Sulltanit, nip i Salahudin Ejubit, figurës epike të historisë mesjetare dhe njërës nga të rrallat që u trajtua disi më objektivisht nga orientalizmin klasik. Salahudini, nëse nuk gjykojmë me anakroni, shquhej për tolerancën e tij ndaj pluralizmit dhe kokëfortësisë për të krijuar një hapsirë mirëkuptimi nën pushtetin e tij. Raportet e tij me Rikard Zemerluanin zënë një vend të rëndësishëm në literaturën klasike, por edhe në historinë e marrëdhënieve ndërfetare, fragment ky ku mirëkuptimi dhe njerëzorja transcedenton politikën dhe interesat personale, ku univerzalja kaplon partikularen. Thuhet se pasi kishte marrë Jeruzalemin më 1187 kishte praktikuar një mënyrë autentike për të handikapuar konfliktin ndërkonfesional. I inspiruar nga tradita juridike Islame tek e cila femijët të cilët ushqeheshin nga e njëjta gjidhënëse vëllazëroheshin, ai kishte kërkuar që femijë nga konfesione të ndryshme të kenë një gjidhënëse të përbashkët dhe kështu të vëllazëroheshin dhe familjet e tyre të afroheshin.

Ai që më vonë do të bëhej Shën Françesku, u prit me mirësjellje dhe respekt nga Sulltani, i cili, bashkë me teologët e tij përreth, u angazhua me priftin e zbathur në diskutime teologjike dhe kontekstuale disaorëshe. Nuk ishte e pazakontë për Sulltanin që të hapte dyert e Pallatit të tij për misionarët krishterë, por për Asizin kjo ishte hera e parë pranë një Sulltani. Thuhet të kenë rizbuluar apo zbuluar ngjashmëritë e tyre përtej dallimeve, njerëzoren e përbashkët përtej besimeve (jo dhe aq) të ndryshme.

Gwuenole Jusset në librin e tij “Rencontre sur l’autre rive, François d’Assise et les musulmans” tregon se si takimi qe i ngrohtë dhe se karshi Françeskut që thoshte të jetë “dërguar nga Zoti” për të takuar Sulltanin, qëndronte Kamili të cilit Kurani i mësonte të diskutonte “ashtu si është më së miri” (29:46) me krishterët dhe që kërkonte që ai të qëndronte më gjatë në pallatin e tij dhe që diskutimet të vazhdonin. Në një atmosferë të tillë të prag-luftës, nisma e Françeskut dhe mikpritja e Sulltanit, përçon një mesazh të fuqishëm për dashamirët e respektit, në gjendje paqeje. Me të drejtë, John V. Tolan në librin e tij “Saint Francis and the Sultan: the courious history of Christian-Muslim Encounter” thotë se “nëse kryqëzatat do të mund të quheshin si shprehje e “përplasjes së qytetërimeve, takimi paqësor dhe miqësor mes Shën Françeskut dhe Sulltanit ofron shëmbëlltyrën e të kundërtës dhe shkëndijen e shpresës”.

Ekzodi i Shën Françeskut nga zona e tij të konfortit dhe mikpritja e Sulltanit janë vetëm njëra nga shëmbëlltyrat e panumërta të tentativave për të njohur “Tjetrin” dhe për të dekonstruktuar imazhin për të. Chris von Gorder thotë se Shën Francesku, si një ish-ushtar, ishte mbi të gjitha i motivuar nga dashamirësia, nga urrejtja për luftën dhe nga dëshira për të njohur tjetrin dhe për të ndërtuar ura komunikimi dhe shërimi me të. Kjo frekuencë historike e së kaluarës mbase mund të shërbejë edhe si shembull i metamorfozës së qasjes mbizotëruese mbi fenë në Kosovë.

Në qëndrimin tim në DC kisha rastin të takoj njërin nga studiuesit me serioz bashkëkohor të religjionit dhe shoqërisë, Alfred Stepen, me rastin e promovimit të librit “Rethinking Religion and World Affairs”. Ai ndante qasjen akademike dhe diskursive ndaj fesë në Perëndimin modern në një triadë diskursive: atë të injorimit të saj; të angazhimit rreth potencës negative të fesë dhe asaj të sotmes feja konsiderohet konstibuese potenciale në ndërtimin e shoqërive post-sekulare. Kjo mbase duhet të shërbejë si këmbanë për ngërçin në të cilin gjendet opinioni ynë publik, i cili sillet mes averzionit dhe apologjisë, dhe të hapë një spektër të ri të angazhimit me fenë dhe të dialogut me të në kohën kur asistojmë në atë që Jose Casanova quan “de-privatizim” i fesë në botën bashkëkohore tashmë post-sekulare, siç do thoshte Habermasi.

Nevoja për hapësira të dialogut mes qytetarëve me referenca botëkuptimore sekulare të cilat mbase dominojne spektrin e të shkruarit mbi fenë në gazetat tona dhe subjekteve fetare është po aq urgjent sa edhe dialogu ndërfetar ku tensioni mbase është shumë më i vogel sesa ai mes dy kategorive paraprake. “Tjetrizimi” i vëllait, tashmë është bërë pjesë e mediave tona që reflektohet edhe në tensione tek masat (ne rrjetet sociale shpesh kërkohet “zhdukja” apo “eksterminimi” i njërës apo tjetrës palë).

Domosdoshmëria e angazhimit më pozitiv me fenë dhe religjiozitetet në sferën publike është një imperativ, i cili fillon me daljen e secilit prej nesh nga zona e konfortit, si Shën Françesku, për të arritur tek tjetri dhe për të dëgjuar e kuptuar paradigmën e tij, kërkesën e tij, dhimbjen e tij, dëshirën e tij dhe mbi të gjitha të përbashktën me të. Një analizë sipërfaqësore mund të dëshmojë lehtë se diskursi mbi fenë dhe ateizmin, është i ngarkuar me përplasje, reaksion dhe pothuajse armiqësi dhe të lë përshtypjen se Kosova mbetet nga ato hapësira në media dhe përtej zhvillohet si monolog “përplasje injorancash” mbi botëkuptimet e tjetrit, thellësisht të motivuara nga emocioni dhe dramatikisht të distancuara nga dëshira për të njohur tjetrin thelbësisht. Një angazhim për të zbuluar “pikat e përbashkëta të kontaktit” dhe krijuar një shtet i cili mban një barazdistancë apo barazafrim me fetë, varet nga qytetarët dhe mediat të cilat e ndërtojnë atë ose e shkatërrojnë.

Duke uruar për Papë Françeskun, i cili sot vetëm se bëri thirrje për krijimin e urave dialogjike me Islamin, ateizmin, dialgun me Kinen etj., dhe duke shpresuar që ai do të ndjekë shëmbëlltyrën e Shën Françesk Asizit, uroj që edhe spektri ynë i opinionistëve dhe qytetarët të zhvishen nga teoritë konspirative mbi tjetrin dhe duke dalë nga zona e tyre e rehatisë si Shën Françesku, t’i drejtohen njohjës së (a)religjiozitetit të tjetrit!

Comments

  • Artikull shume i bukur. Zoti ia shperblefte autorit. Ne lidhje me kete ngjarje ka edhe nje fakt interesant, ngjarja e takimit ndermjet Shen Franceskut dhe Sultanit nuk mund te pranohej nga autoritetet e kishes ashtu sic kishte ndodhur vertet, keshtu qe ajo u ndryshua dhe u dha versioni sipas se cilit shen francesku e sfidoi sultanin duke ndezur nje zjarr e duke kerkuar qe te futeshin ne te e kush do dilte i paprekur ishte ne rruge te drejte. Normalisht, sipas versionit sultani refuzoi, keshtu u be e qarte vertetesia e krishterimit te shen franceskut. Ky version i shtremberuar i historise, i cili u be dominant qe nga ajo e kohe, tregon shumcka per mendesine e krishterimit te asaj kohe dhe per rendesine qe ka ky takim historik ndermjet Franceskut dhe Sultanit per mirekuptimin dhe dialogun nderfetar.

  • Eshte interesant po ashtu te shihet se libri i At. Thomas Michel, nje nga eksponentet e krishtere me ne ze te dialogut nderfetar, me titull “Vendatikimi i dy detve” perkthyer nga italishtja (Thomas Michel la confluenza tra due mari) ka ne kopertine te tij nje nga pikturat e lartpermendura, gje e cila mungon ne botimin italisht. Pra shihe, libri eshte kryekeput nje liber per dialogun, mirekuptimin dhe tolerancen, dhe pubikuesit shqiptar vendosin ne kopertine te tij nje pikture qe ka si mesazh te saj perplasjen dhe luften ndermjet feve dhe per me teper eshte piktura e nje ngjarjeje te sajuar per te mbulur nje gjarje te vertete historike e cila ne baze te saj ka takimin dhe tolerancen ndermjet dy feve. Ironike!

    • Jo Rezi jo, se nuk hidhet kaq kollaj lumi. Keto pune meri e permblidhi ne nje artikull e jo keshtu pergjysem ne komente

      • Lumi s’hidhet me kaq, te drejt ke, por si i thone asaj kur ske pulen do hash sorren :). Une fatkeqessiht nuk kam me vete ketu ku po jetoj tani librin e Thomas Michel-it, po ashtu as libra te tjere ne lidhje me kete teme. Sepse ne ate liber nuk jane bere ndryshime vetem ne kopertine por edhe ne tekst, sidomos ne tekstet ku autori flet shume mire per islamin. P.sh. ne botimin shqip eshte hequr nje nga komentet me te shkelqyera qe kam degjuar per pese shtyllat e Islamit, ku autori thote

        Shehadeti: Myslimanet jane nje bashkesi e bashkuar ne Zotin

        Namazi: Myslimanet jane nje bashkesi e nenshtruar ndaj Zotit

        Agjerimi: Myslimanet jane nje bashkesi e bashkuar ne vuajtje dhe gezim

        Zekati: Myslimanet jane nje bashkesi e preokupuar per te tjeret

        Haxhi: Myslimanet jane nje bashkesi e rrenjosur ne historine e shenjte.

  • Shen Franceskun e akuzojne ekstremistet antikatolike sikur eshte ndikuar nga praktikat e sufizmit. Interpretojne se idete e tij per te thirrur me te larte neper qytet lavdine e Zotit (ezani) apo per te shtuar perkuljet ndaj Tij (sexhde) e te tjera, jane prurje nga pershpirtshmeria qe ai deshmoi ne Lindjen e Mesme. Zakonisht orientalizmi klasik ka pare vetem ndikime te njekahshme, nga murgjit tek sufinjte, po gjithnje e me shume, ne kohen e sotme njihen dhe ndikimet e dukshme te sufizmit ne mistiken e krishtere dhe hebraike.

    Nuk po gjej me ne arkiven time nje artikull shume te bukur ku citohet mesimi i Franceskut te Asizit ne lidhje me ungjillzimin e muslimaneve, me ane te ungjillit te heshtur, atij te veprave. Francesku i Asizit e kuptoi se shenjterimi i njesise se Zotit tek muslimanet, eshte i tille qe e pamundeson totalisht te hapurit e diskutimeve per trinine, ndaj ai propozoi qe me muslimanet, misionaret te sillen mire, pra te predikojne me heshtjen e veprave te mira, e vetem nqs muslimanet ua kerkojne, atehere te flasin per krishterimin. Shpresoj qe nuk e mbaj mend keq, e me ndihmon te shkruaj fakti qe ky eshte thjesht nje koment anonim e jo reference e mirefillte, po gjithsesi le te sherbeje kjo qe kush eshete i interesuar te shieh me thelle per marredheniet franceskano-muslimane.

    • Je krejtesisht ne ate qe thua, Shen francesku ka qene i mendimit se qasja me e mire ndaj myslimaneve nuk ishte ungjillizimi i dhunshem apo ai permes debateve por ungjillizimi i veprave ose i te jetuarit sipas ungjillit, duke jetuar ne paqe me myslimanet.

    • Fratelio, e ke me te drejte. Dukehem ka pasur ndikime te ndersjella mes mistikeve te lindjes dhe perendimit.Ajo qe thua per Fraanceskun e Asizit dhe primatin qe ai i jepte sjelljes ndaj te ligjerimit si forme e predikimit permblidhet ne fjalen e tij “Preach the Gospel at all times and when it’s really necessary then use words”.
      Per franceskun ka narrativa te shumta, disa prej te cilave e zhveshin iniciativen e tij nga ajo qe autori i ketij shkrimi ka permendur dhe e vendosin ate ne nje plan strikt misionar: ai ksihte shkuar vetem te konvertonte muslimanet dhe asgje me shume. Por dukshem, raportet e tija ne kampin e kryqetareve dhe tensionet qe kishte aty lidhur me luften, mbase deshmojne dimensionet e shumfishta ! Fragmente historike si kjo jane besoj te mira per, se paku, krijimin e kushteve te diskutimit dhe tajimit te lidhjeve me te ngushta kuptimore !

  • Ne fund te fundit ajo qe del nga gjithe keto diskutime eshte fakti i rendesishem se Francesku ngelet nje misionar qe kerkonte te kristianizonte muslimanet. Pra ti shpinte atata ne kufr e ne shirk. Pavarsisht sesi ai eshte sjelle veprat e tij varen nga qellimi i tij. Apo jo? Dhe si e tille duhet gjykuar. Ndaj shembulli i tij nuk mund te jete adekuat per dialogun dhe tolerancen nderfetare e cila nuk ka si primar te saj (te pakten ajo qe thuhet) proselitizmin por mirkuptimin dhe shmangien e konfliktit religjioz. Ndaj do propozoja gjetjen e shenbujve historik me relevant ne kete drejtim nese ka!

    • Toleranca nuk eshte braktisje e mesazhit tend, por mosshtrengim i tjetrit te braktise mesazhin e vet, krejt ashtu si meson Kurani. Toleranca eshte virtyt i atij qe ndihet aq i njeri sa te mund ta perjetoje tjetrin si njeri, jo si perbindesh, dhe dialogu fetar eshte siguri ne te verteten tende dhe pashmangshem eshte misionarizem. Ai qe eshte krenar per te verteten e vet dhe i bindur – pra i ditur – ne te, ai e shpall kete te vertete para te tjereve, dhe pret pergjigje nga te tjeret per cka degjuan.

      Muslimanet edhe te krishteret jane fe universaliste dhe ekskluziviste, qe bazohen ne misionarizem, pra askush nuk po pretendon se Francesku i Asizit nuk ka kerkuar konvertim te muslimaneve. Por shembulli i tij eshte ai i nje figure qe ka kuptuar se ka nje limit pertej te cilit misionarizmi eshte absurd. Ne Kuran thuhet se po te donte, Allahu i kishte bere gjithe njerezit nje komb te vetem, por qe te zhvillohet rrugetimi e pastrimi i shpirtit, qe te veproje liria e zgjedhjes se individit, me urtesine e Tij Ai ka vendosur te lejoje larmine nder njerez. Allahu ne Kuran po ashtu i eshte drejtuar te Derguarit me fjale qetesimi, qe te mos e kaploje brenga pse njerezia e kundershtojne Islamin, pasi askush nuk mund ta beje askend te besoje. Sepse I Derguari pershkruhet ne Kuran nga Allahu si percues i fjales se udhezimit, vetem “pergezues dhe perkujtues”. Ne teologjine muslimane, vendi i te krishtereve dhe hebrenjve dhe atyre qe u perngjajne, eshte i caktuar sakte: ata duhen therritur ne fene e vertete, e po nuk e pranuan, Ligji i Shenjte u garanton lirine e ushtrimit te fese se tyre, ne kembim te tributit. Vendet e shenjta te krishterimit, qe ndodheshin nen sovranitetin musliman, lejoheshin te vizitoheshin nga pelegrinet e huaj, per te mos permendur te krishteret vendas. Nese pozicioni i te krishterev eshte i caktuar prere ne Kuran, dhe muslimanet nuk mund te spekulojne dot me ta, pa kundershtuar Kranin, ne anen tjeter te Mesdheut, te krishteret debatonin ne shekuj nese muslimanet jane djaj apo pagane, heretike te krishtere apo gjysem-cifute, sipas rastit. Ne varesi te bindjes me ne mode, apo te ndonje konsiderate politike te castit, muslimanet qe vendoseshin nen sovranitet te krishtere ose shfaroseshin, ose perziheshin ose konvertoheshin me dhune, dhe zakonisht nuk u njihej e drejta e besimit. Prania e tregtareve muslimane ne qytetet e Europes paramoderne shpesh shkaktonte trazira popullore, sepse muslimaneve u atribuohej ters e mallkim per qytetin, apo burim epidemish, si denim nga Zoti. Ne te njejten kohe, tregtaret e krishtere nga Europa kishin kolonite e tyre, shpesh te veteqeverisura, ne porte apo qytete te rendesishme, pergjate brigjeve te Afrikes Veriore, deri ne Azi te Vogel e me tej.
      Ne nje bote te tille, nje figure si Francesku i Asizit eshte nje shembull njerezie e emancipimi, jo vetem per te krishteret e kohes, por edhe per ne sot, qe te mund te kapercejme permbi ideologjite mbizoteruese e te leme zemren te flase, jo zerin e paragjykimeve kulturore, popullore. Si muslimane nuk kemi nevoje te konfirmojme askund se jemi njerez apo njerez te mire apo njerez qe adhurojne te njejtin Zot me te krishteret. Ajo cka duhet te konfirmojme me Franceskun e Asizit eshte krejt e kunderta, besoj. Me e rendesishme se t’u perkujtojme katolikeve shenjtoret e tyre, dhe sjelljen e tyre me muslimanet, eshte te perkujtojme muslimanet e rinj qe te mos harrojne se ka nje shembull tjeter njerezor krishterimi pertej gjuhes e sjelljes se fondamentalisteve katolike sot, te cilet kane marre peng edhe emrin e franceskaneve per fushatat e tyre te urrejtjes.

      Por cfaredo qe te bejne te krishteret kunder muslimaneve, Kurani nuk ka per te ndryshuar dot, dhe askund muslimanet nuk do te munden, pa rene ne mekat, te sillen me te krishteret ndryshe nga sa i porosit Zoti. Ne nuk mund t’i pergjigjemi shemtise me shemti. Qellimi i te shemtuarit eshte te te konvertoje ne shemtine e vet, jo detyrimisht ne idene e tij, dhe ai ia arrin qellimit te te konvertoje pikerisht kur idene ia kundershton sa me fort, mjafton qe te shemtohesh ne kundershti e siper.

  • Shume sakte e vetmja gje qe dua te theksoj eshte se artikuj te tille duhet te perfshijne ne permbajtjen e tyre edhe anen qe u permend per kete njeri ne komentet e mesiperme per te te mos krijuar nje panorame te pasakte per shume prej atyre qe nuk dine hollesite qe sollen komentuesit me sipet.

  • Your email address will not be published. Required fields are marked *