Bledar KominiBledar KOMINI

Pavlo Hatzopoulos kur shkruan mbi nacionalizmin në Ballkan, jep një perspektivë të qartë të asaj se si shtetet ballkanike e kanë përkthyer nacionalizmin përgjatë shekullit XX. Në Ballkan, thekson ai, identitetet nacionale vendosen përballë margjinalizimit të “tjetrit” si kërcënim për ekzistencën e tyre. Gjeopolitikisht gjithnjë ka ekzistuar imazhi i një Serbie të fuqishme apo një Kroacie dhe Sllovenie të dobët. Brenda kësaj kornize ka qenë edhe imazhi i grekëve për turqit pushtues, apo i këtyre të fundit që e kanë parë gjithnjë veten si sundimtarë dhe administratorë të provincave ballkanike. Strategjia për “normalizimin” dhe kthimin e imazhit të fqinjit në sa më të pranueshëm pothuajse ka munguar në Ballkan. Mungesa e kësaj strategjie për ta parë “tjetrin” si fqinj dhe jo si hapësirë territoriale që duhet pushtuar, ka çuar drejt programeve nacionaliste, që gjithnjë janë fryrë me klishe të tilla si “kombi më i vjetër”, “të ardhurit”, “barbarët”, “civilizim dominues”, “të pacivilizuarit”; në këtë mishmash janë përzierë shpesh edhe klerikët që janë vënë në shërbim të realizimit të “kombit të madh” apo fesë së vetme dominuese.

Pak a shumë të njëjtën linjë mendimi me Hatzopoulos ndjek dhe studiuesi Gertjan Dijkink i cili pasi shpjegon lidhjen e gjeopolitikës me nacionalizmin, e përcakton të parën si një ide që ka të bëjë me marrëdhënien ndërmjet vetes (shtetit) dhe tjetrit (shtetit tjetër) apo të tjerëve, duke përfshirë brenda ndjenjën e të qenurit i sigurt ose i pasigurt, si dhe i favorizuar ose jo në atë që ai e quan mision i përbashkët apo politikë e jashtme. Nisur nga këto dy këndvështrime të studiuesve më lart, mund të themi se ato vlejnë në masën më të madhe për ato shtetet që kanë luajtur një rol kryesor në gjeopolitikën ballkanike si Serbia, Greqia, Bullgaria, Rumania, dhe Turqia. Mospranimi i “tjetrit” është përdorur gjithnjë nga politikanët nacionalistë si një kartë që ka simbolizuar kurdoherë luftën, gjenocidin dhe humbjen e jetëve të pafajshme. Në rastet kur ekzistenca e “tjetrit” është imponuar me rezistencë dhe luftë, atëherë marrëveshjet e arritura janë vënë në shërbim të shpërnguljeve masive, me synim krijimin e shtetit mono-etnik. Kjo situatë vazhdoi përgjatë gjithë shekullit XX dhe ndali vetëm gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë, atëherë kur dhe marrëdhëniet mes shteteve në Ballkan përjetuan një “ftohje” ideologjike.

Nëse do ndalemi në këto përcaktime do vëmë re se asnjëri prej tyre nuk merr trajtë dhe nuk vlen për nacionalizmin shqiptar të fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Përkundrazi nacionalizmi shqiptar është ndjerë gjithnjë i rrezikuar prej ideologjive të mbështetura dhe përkrahura prej shteteve fqinje, që përmes tyre kanë shkëputur prej trungut etnik shqiptar popullsi dhe hapësira të konsiderueshme, prej të cilave mbeti vetëm ajo pjesë që u shpall e pavarur në Konferencën e Ambasadorëve në Londër më 1913.

Pavarësisht nga dallimet e mëdha ndërmjet teorive lidhur me kombin dhe nacionalizmin, shumica e mendimtarëve dhe studiuesve, formimin e kombit dhe nacionalizmit e shohin të lidhur me periudhën e një mobilizimi të madh social që ka për objektiv të tij përpunimin e idesë së kombit si vlerë qendrore dhe zhvillimin e ideve themelore që përbëjnë përmbajtjen e ndërgjegjes përkatëse nacionale, ekzistencën e lëvizjeve politike, sociale, kulturore etj. Në Shqipëri një situatë e tillë konstatohet vetëm në gjysmën e dytë të shekullit nëntëmbëdhjetë. Me rritjen e lëvizjes kombëtare shqiptare në vitet 70-80 të shekullit XIX, sidomos gjatë Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878-1881), u përpunua në mënyrë të plotë programi kombëtar për sigurimin e autonomisë territoriale dhe administrative dhe me pas pavarësisë së vendit prej Perandorisë Osmane, i cili u pasurua dhe u zhvillua më tej në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX nga organizata të tjera politike mbarëshqiptare.

Nacionalizmi shqiptar paraqitet si vijues i njërës prej dy traditave themelore politike shqiptare të krijuara përgjatë disa shekujve. Këto tradita paraqesin atë që mund të quhet “metafizika politike e shqiptarëve”, e cila në qendër ka pasur situatën e përhershme për të zgjedhur jo ndërmjet të mirës dhe më të mirës, por ndërmjet dy të këqijave, të keqen më të vogël. Në këtë rast autonomia gjatë gjithë shekullit XIX u shfaq si e keqja më e vogël, e cila nuk cenonte gjeopolitikën e Perandorisë Osmane në Ballkan, por dhe nuk kërcënonte shtetet fqinje ballkanike. Autonomia dhe pavarësia janë konceptuar gjithnjë si dy etapa të zgjidhjes së çështjes shqiptare në varësi të kohës kur ato janë shtruar dhe rëndësisë që kanë pasur. Sigurisht pavarësia dhe themelimi i shtetit kombëtar shqiptar kanë një parahistori të tërë, ku breza mendimtarësh e veprimtarësh me ndjenjën e përgjegjësisë për fatet e kombit dhanë kontributin e tyre për dekada me radhë.

Nacionalizmi shqiptar u ngrit mbi dy vepra të rëndësishme të autorëve dhe ideologëve të rilindjes. E para ishte “Shqipëria ç’ka qenë ç’është dhe ç’do të bëhet” e Sami Frashërit (botuar në 1889), e cila përcaktoi rrugën që duhej të ndiqte Lidhja e Pejës dhe Lëvizja Kombëtare Shqiptare në tërësi, si dhe “E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët” (por edhe “Shqypnia dhe shqyptarët”) e Vaso Pashës, botuar në Paris më 1879 dhe që parashtronte si rrallë herë kërkesat themelore të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Të dy këto vepra shërbyen si një program për rilindjen shqiptare gjer në shpalljen e pavarësisë. Është fakt se asnjë prej këtyre dy veprave, por edhe të tjerave më pak të rëndësishme, nuk synuan që të mbështeteshin mbi nacionalizmin radikal apo atë ekstremist. Asnjëherë ideologët shqiptarë të rilindjes nuk evokuan programe si ai grek dhe serb që në thelb kishin aneksimin e trojeve shqiptare. Përkundrazi ideologët shqiptarë i kanë parë popullsitë fqinje në spektrin e bashkëjetesës dhe ekzistencës në një tërësi multinacionale brenda Perandorisë Osmanë, për aq kohë sa nuk kishin shpallur pavarësinë prej saj.

Lëvizja kombëtare shqiptare u mbështet fuqishëm fillimisht mbi idenë e autonomisë nga Perandoria Osmane, e më pas kur ekzistenca e popullit shqiptar u rrezikua, kaloi në një fazë më të përparuar duke kërkuar pavarësinë prej Portës së Lartë. Është fakt se gjeopolitika e shtetit shqiptar nga pavarësia e deri në fund të viteve ’30, ka qene e prirë drejt ruajtjes së tërësisë territoriale duke u konsideruar kështu si një “gjeopolitikë në mbrojtje”, përkundër atyre të shteteve fqinje që shfaqeshin agresive për të përmbushur synimet e tyre ekspansioniste ndaj territoreve me popullsi shqiptare. Pas shpalljes së pavarësisë dhe njohjes së saj nga Fuqitë e Mëdha në 23 korrik 1913, elita intelektuale shqiptare përveç gëzimit për triumfin e arritur përjetoi dhe hidhërim për copëtimin e territoreve dhe lënien jashtë tyre të një pjese të konsiderueshme të popullsisë shqiptare. Kështu mendimi politik shqiptar u nda në dy drejtime të mëdha për sa i përket politikës që duhet të ndiqte shteti shqiptar pas shpalljes së pavarësisë.

Njëri grup intelektualësh e veprimtarësh shtronte për diskutim çështjen se a duhej vazhduar veprimtaria gjeopolitike menjëherë pas shpalljes së pavarësisë për bashkimin e territoreve shqiptare në një shtet të vetëm, qoftë dhe me luftë. Ndërsa grupi tjetër mendonte që shteti i sapo shpallur duhej të forcohej e përparonte brenda kufijve të njohur ndërkombëtarisht në mënyrë që të jetë i qëndrueshëm politikisht e më pas të shikohej nëse mund të arrihej të ndreqte gabimet e bëra në Kongresin e Berlinit dhe Konferencën e Ambasadorëve në Londër.

Nacionalizmi dhe deri diku irredentizmi shqiptar ishin rryma politike që përfaqësonte mendimin se kryengritjet duhet të vazhdonin për të çliruar e bashkuar me shtetin amë edhe territoret e tjera. Këtu vlen të theksohet se nacionalizmi shqiptar nisej nga besimi se lufta e armatosur për bashkimin kombëtar jo vetëm nuk e shkatërronte shtetin e krijuar shqiptar por, përkundrazi do të ishte një mbrojtje e tij. Nacionalistët besonin se shteti i krijuar shqiptar s’do të mundej as të forcohej politikisht dhe as të zhvillohej ekonomikisht pa arritur më parë bashkimin kombëtar. Pjesët e mbetura jashtë këtij shteti ishin jetësore për ekonominë dhe zhvillimin e të gjitha trevave shqiptare. Ideologët e nacionalizmit të viteve pas pavarësisë ishin të mendimit se marrëdhëniet miqësore dhe të fqinjësisë së mirë të shtetit shqiptar me shtetin serb e grek ishin të pamundura, dhe mbeteshin iluzion jo real. Në përfytyrimin nacionalist shqiptar aleatët kryesor të shqiptarëve ishin Austro-Hungaria, Turqia e Gjermania, ndërsa armiqtë kryesor, përveç Serbisë dhe Greqisë, ishin dhe Franca, Rusia dhe Anglia. Kjo ishte dhe arsyeja pse nacionalizmi shqiptar nuk e përjetoi plotësisht idenë e krijimit të Konfederatës Ballkanike, mjaft e diskutuar në periudhën e viteve ’30, por e kushtëzoi atë me zgjidhjen e çështjes shqiptare; vetëm mbasi territoret shqiptare dhe pjesët e kombit shqiptar të ishin bashkuar në njësinë e vet politike, në një shtet të vetëm, atëherë do të shikohej mundësia për t’ju bashkuar Konfederatës Ballkanike.

Rryma e parë ajo e cila mbështetej mbi mendimin se shteti shqiptar duhej të mëkëmbej e zhvillohej, si dhe të arrinte një stabilitet politik e më pas të luante një rol diplomatik në marrëdhëniet me jashtë doli të ishte më dominuese gjatë viteve ’20-30 të shekullit të kaluar. Kjo rrymë pati si përfaqësuesin e saj më të shquar Ahmet Zogun. Ai besonte se shteti shqiptar mund të zhvillohej dhe prosperonte në gjirin e shteteve të tjera ballkanike si dhe të modernizohej duke ndjekur rrugën e vendeve më të zhvilluara evropiane. Për trembëdhjetë vjet Zogu u mundua që Shqipërisë ti jepte një identitet të ri, duke zëvendësuar nacionalizmin romantik të atyre që mendonin se shteti shqiptar duhej të vazhdonte luftën për bashkimin e trojeve shqiptare (kur kjo gjë ishte e pamundur për kohën dhe nuk favorizohej prej Fuqive të Mëdha), me një nacionalizëm të mbështetur sa në evokimin e vlerave historike ku spikaste figura e Skënderbeut, sa në vizionin e një shteti që nuk harronte popullsinë shqiptare të mbetur jashtë kufijve të tij.

Duke e krahasuar debatin e ditëve të sotme mbi nacionalizmin me debatin e viteve ’20-30 të shekullit të kaluar, vërehet qartë se ai vuan nga mungesa e “figurave të mëdha”, “nacionalistëve të mëdhenj”. Nëse në vitet 1920-1930 përfaqësues të nacionalizmit shqiptar ishin personalitete si Hasan Prishtina, Hoxhë Kadri Prishtina, Bajram Curri etj., të cilën dhanë çdo gjë në mbështetje të idealit që kishin, sot nacionalizmin shqiptar e përkrahin figura anonime, pa asnjë kontribut real dhe masiv. Qasja është e thjeshtë, nacionalizmi i sotshëm nuk është as evokim i së kaluarës, por as vizion i së ardhmes, ai rreket të sillet si alternativë e shtetit modern shqiptar, gjë e cila s’mund të ndodh. Kjo edhe për një arsye tjetër, pasi patriotizmi enverist që ka zënë rrënjë për gjysmë dekade e më tepër dhe nuk ka ndërmend t’i lëshoj vend një rryme antagoniste, pa personalitete ndikuese dhe pa vizion për të ardhmen e “përbashkët”.

Comments

Your email address will not be published. Required fields are marked *