Enis-Sulstarova-e1338972216898Enis Sulstarova*

Pas vitit 90, në Shqipërinë e tranzicionit të gjatë dhe që duket se nuk ka mbarim, kemi ristudime të Rilindjes, kryesisht mbi përfshirjen e figurave që regjimi komunist i denigroi, në radhë të parë Gjergj Fishta dhe Faik Konica dhe zbulimin e anëve “të panjohura”, d.m.th. të patheksuara më parë, të veprës së rilindësve kryesorë, si p.sh. krijimtaria fetare e Naimit, ndihmesa e rëndësishme Samiut në kulturën osmane dhe turke, apo orientimi perëndimor i Rilindjes (për të cilin do të flasim më gjerësisht më poshtë). Për sa i përket vlerësimit të bashkëkohësisë së frymës së Rilindjes, për mendimin tonë, ka tre qëndrime nga intelektualët dhe opinonistët e mediave të Tiranës.

Qëndrimi i parë është ai se fryma e Rilindjes është e kapërcyer për kohën tonë. Këtë e vërejmë te studimi i Artan Fugës, Shtigje drejt guvës së gjarprit (2001). Duke trajtuar rrënjët shqiptare të totalitarizmit komunist, ai thotë se filozofia e Rilindjes karakterizohet nga nënshtrimi i gjithçkaje ndaj idesë së kombit dhe kuptimi që ka Rilindja për kombin është homogjen, esencialist dhe idealist. Është e vërtetë që Fuga më shumë merret me (keq)përdorimin e Rilindjes nga ana e regjimit komunist, se sa me filozofinë e Rilindjes për se, për të cilën ai mendon se ishte e dobishme për kohën e Rilindjes, mirëpo kuptohet aludimi se për një sistem demokratik dhe një botë globale, koncepti rilindës për kombin është i vjetruar dhe pa dobi. Këtë e thotë më hapur Ardian Vehbiu në artikullin “Përtej Rilindjes” (Shekulli, 12.02.2004). Sipas tij, në kohën tonë shqiptarizmi duhet riformuluar në një logjikë përfshirëse së brendshmi, si edhe komunikimi dhe bashkëjetese me popuj të tjerë, fqinjë e më të largët dhe për këtë gjë nuk vlejnë mitet dhe mendësia romantike e Rilindjes. Ndërsa bashkohemi me mendimin se vërtet shqiptarizmi duhet rishpikur, nuk pranojmë karikaturën e Rilindjes që bën Vehbiu, i cili në analizën e tij Rilindjen e njëson me mitet e prejardhjes dhe të racës dhe funksionin e saj e kufizon brenda Shqipërisë. Më poshtë paraqesim disa mendime se si shqiptarizmi sot mund dhe duhet të rishpiket e riformulohet në frymën e Rilindjes.

Qëndrimi i dytë midis intelektualëve të Tiranës është se Rilindja është bashkëkohore për të forcuar kulturalisht integrimin e shqiptarëve me Bashkimin Evropian (BE). Argumenti i tyre është se Rilindja ishte një lëvizje e orientuar për nga Evropa Perëndimore, sipas vargut të famshëm të Naimit «o dritë e bekuar që lind nga perëndon». Më së shumti këtë qëndrim e ka shprehur Ismail Kadare dhe për këtë arsye e kanë quajtur rilindësin e ditëve tona, apo “rilindës modern”. Në pamje të parë nuk duket se ka ndonjë problem me këtë qëndrim, sepse fryma modernizuese dhe evropianizuese e Rilindjes është e dëshmuar, sikurse është e dëshmuar se shumica dërrmuese e shqiptarëve, në Shqipëri, Kosovë e Maqedoni e dëshirojnë integrimin me BE-në. Sikurse është e dëshmuar se jemi të fundit në rajon në procesin real të integrimit! Këtu fillon problemi se ky qëndrim i disa intelektualëve të Tiranës është thellësisht orientalist, ngaqë fajtorë për dështimet e integrimit mban “shqiptarët orientalë”, “trashëgiminë osmane”, “Lindjen”, “neosmanizmin”, gjithmonë duke fetishizuar “Evropën” e “Perëndimin”. Le ta shikojmë më me hollësi se si përdoret Rilindja në orientalizmin shqiptar (“shqiptar” sepse një ligjërim të ngjashëm e ndeshim edhe në Kosovë, IRJM e në qendra të tjera kulturore shqiptare).

Për t’i shërbyer arritjes së mëvetësisë shqiptare, Rilindja Kombëtare krijoi ndarjen midis shqiptarëve të qytetëruar dhe evropianë dhe turqve barbarë dhe aziatikë. Ky dallim rimerret sot nga disa intelektualë që duan t’i provojnë kombit dhe mbarë botës se shqiptarët kanë qenë perëndimorë që nga lashtësia dhe se sundimi “oriental” osman nuk e ka prekur thelbin e shqiptarit, por vetëm e ka “ndotur” atë. Për Kadarenë, Rilindja nuk është thjesht orientim për nga Evropa Perëndimore, por “rikthim” te Perëndimi. Në këtë mënyrë, ajo konsiderohet dhe si një shkëputje edhe si një vazhdim. Rilindja konceptohet si një vazhdim i periudhës së Skënderbeut dhe si një shkëputje nga pothuaj gjysmë-mijëvjeçari sundimi osman. Me kohë në kulturën shqiptare ka zënë vend miti i periudhës së pushtimit osman si “kohë e rënies” për kombin shqiptar. Siç thotë Hysamedin Feraj te libri E pafilozofuara (2011): «Madje tani për çdo pyetje themelore dhe reflektuese të shqiptarëve, përgjigja është e gatshme: na e ka shkaktuar pushtimi i gjatë osman […]. Perandoria Osmane i ka liruar nga barra e rëndë e mendimit dhe veprimit reflektues duke ua lehtësuar maksimalisht përgjigjet për veten: gjithçka shpjegohet, legjitimohet dhe vijohet me pushtimin e gjatë osman» (fq. 10-11). Madje intelektualët orientalistë i bien kambanës së alarmit se e keqja e dikurshme osmane, sot  po rikthehet si neo-osmanizëm turk.

Orientalizmi nuk kufizohet me turqit, por kthehet edhe ndaj shqiptarëve. Epitete që Rilindja i përdorte për turqit, si “anadollak” dhe “turkoshak”, sot përdoren rëndom për të treguar shqiptarët që kanë mendësi a shprehi të prapambetura, konservatore, ose që supozohet se tregojnë armiqësi ndaj Evropës dhe ndaj evropianizimit të Shqipërisë. Cilët janë shqiptarët e supozuar si “lindorë”, apo “orientalë”? Nëse në vitet e para të paskomunizmit mbizotëronte njësimi i Lindjes me komunizmin, në vonë intelektualët shqiptarë përvetësuan teoritë klasike evropiane mbi kundërshtinë dhe mospërputhjen midis krishterimit e islamit, ose variantin e përditësuar e laik të “përplasjes së qytetërimeve” të Samuel Hantingtonit. Madje ka pasur tentativa qysh në vitet e para të pluralizmit nga Kadareja, Pipa apo Ngjela për ta parë islamin si rrënjën e totalitarizmit komunist në Shqipëri. Ndërsa të krishterët shqiptarë, sidomos katolikët, trajtohen si shqiptarë “origjinalë”, “qëndrestarë” e lidhja e kombit me qytetërimin perëndimor. Për pasojë, shqiptarët orientalë kërkohen pikësëpari te shqiptarët myslimanë, sidomos te ata praktikantë. Këta të fundit dyshohen se nuk i përkasin modelit të shqiptarit laik e evropian që synonte Rilindja, sepse mund të shfaqin “nostalgji osmane”, mund të bëhen “dumbabistë” e “haxhiqamilistë” që i thonë “sikter” Evropës. Intelektualët tanë “rilindës” ia lejojnë vetes edhe të dyshojnë se “shqiptarët orientalë” nuk janë me gjak shqiptari, por në të vërtetë pasardhës biologjikë të kolonëve turq e të popujve të tjerë aziatikë që janë shqiptarizuar vetëm në sipërfaqe e që fshehin urrejtjen për Evropën dhe Shqipërinë evropiane.

Orientalizmi i brendshëm shqiptar përvijon një kufi fizik brenda hapësirës gjeografike shqiptare, midis shqiptarëve “perëndimorë” e atyre “lindorë”. Gjithnjë nënkuptohet se shqiptarët perëndimorë janë më të përparuarit, më modernët, më laikët dhe këta jetojnë në zona më të qytetëruara, ndërsa ata “lindorët” janë të tillë se jetojnë në zona të pazhvilluara, të izoluara, periferike dhe jo dhe aq urbane. Në disa artikuj të shtypit, ndarja duket se përkon me atë midis Republikës së Shqipërisë dhe shqiptarëve që jetojnë jashtë saj, kryesisht në Republikën e Kosovës dhe në Ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë, të cilët paraqiten si më primitivë, më fanatikë dhe më “orientalë”. Gjatë polemikës Kadare-Qose në vitin 2006, Maks Velo i quante shqiptarët e Shqipërisë të emancipuar e evropianë, ndërsa ata të Kosovës si primitivë që Shqipërisë veç telashe do t’i sjellin. Afërsisht në të njëjtën kohë, një tjetër publicist, Ardian Klosi e jepte shtrirjen gjeografike të “Shqipërisë Lindore” në trekëndëshin Prishtinë-Tetovë-Shkup. Sidomos trevat shqiptare të Maqedonisë paraqiten rëndom në shtypin e Tiranës si “Orienti shqiptar”, kryesisht për shkak të veshjeve, arkitekturës, përkushtimit fetar që i dallokan nga shqiptarët “modernë” të Shqipërisë. Një trajtim i tillë i shqiptarëve “orientalë” sado që të pretendojë se frymëzohet nga idetë e Rilindjes Kombëtare shkon në kahun e kundërt, sepse thekson ndarjet në vend të të përbashkëtave dhe paragjykon besimtarët myslimanë shqiptarë këtej e andej kufirit se ndjekin një projekt tjetër politik nga ai i integrimit evropian. Për ndonjë projekt të bashkimit shqiptar as që bëhet fjalë. Publicistë si Maks Velo, Piro Misha dhe ndonjë tjetër më shumë shqetësohen për “kontaminimin” fetar që mund t’u vijë shqiptarëve “modernë” të Shqipërisë nga Kosova, sesa për përfytyrimin dhe ndërtimin e një “vëllazërie” shqiptare, siç kërkonte realisht Vaso Pasha te poema e tij e famshme.

Qëndrimi i tretë ndaj Rilindjes Kombëtare është ai që e quan bashkëkohor projektin për “vëllazërinë” politike dhe ngulmon se çështja kombëtare është akoma e hapur dhe kërkon zgjidhje. Për arsyet që dihen Rilindja ka qenë burim i fuqishëm frymëzimi për përpjekjen çlirimtare në trojet shqiptare në Jugosllavi. Në Shqipëri për pjesën më të madhe të tranzicionit, çështja kombëtare është nuk është artikuluar në politikën qendrore dhe kur ka ndodhur diçka e tillë në shumicën e rasteve nuk kemi pasur të bëjmë me ndonjë projekt afatgjatë të institucionalizuar, por improvizime të çastit dhe në rastin më të keq, përdorim emocional deri butaforik të parullave rilindëse, madje të hartave të Shqipërisë Etnike, për krijuar iluzionin se x person ose forcë politike ka profil kombëtar. Shumë pak intelektualë bashkëkohorë në Tiranë kanë kërkuar në mënyrë të vazhdueshme që “vëllazëria” shqiptare e përfytyruar nga Rilindja, të aktualizohet përmes veprimeve konkrete politike e shoqërore në të gjithë hapësirën shqiptare në Ballkan me qëllimin përfundimtar bashkimin e shqiptarëve në një shtet të vetëm. Kështu, për Abdi Baletën, Lidhja e Prizrenit mbetet një model i nivelit të lartë të organizimit që shqiptarët nuk kanë përsëritur dot më vonë.

Pa pretenduar për një shtjellim të temës, mendoj se të jesh rilindas sot nuk do të thotë patjetër që të besosh te të gjitha mitet e krijuara prej saj, por do të thotë që të përpiqesh për “vëllazërimin” shqiptar e të kërkosh, madje të shpikësh mënyra e mjete institucionale që kombi shqiptar, edhe pse i ndarë në disa shtete, të bashkëpunojë e të veprojë me të njëjtën frymë dhe që shqiptarët së  bashku të përballojnë sfidat e kohës. Nuk ka pasur gjë më të huaj për Rilindjen Kombëtare se sa mosdija dhe shqiptarët sot duhet të nxënë dhe të përdorin dijet më bashkëkohore në të gjitha fushat e jetës, përfshirë edhe në historiografi, edhe nëse kjo do të thotë zhvlerësim i disa prej miteve të Rilindjes. Disa prej miteve të Rilindjes duhet t’i marrim ashtu si janë: mite që rilindësit i përdorën për “zgjimin” e shqiptarëve dhe krijimin e vetëdijes kombëtare dhe jo t’i trajtojnë si të vërteta absolute. Në krahun tjetër, kjo nuk do të thotë se kombi shqiptar, vetëdija shqiptare dhe çështja shqiptare sot nuk janë të vërtetë, mirëpo duhet riaktivizuar përfytyrimi kolektiv i një kombi të vetëm shqiptar në Ballkan i ndarë jo me dëshirën e tij, por me kufij të dhunshëm. Kjo duhet të jetë pikënisja e një rilindjeje të re, sikurse ishte pikënisja dikur ndarja në katër vilajete dhe rreziku që u vinte shqiptarëve nga shtetet ballkanike, rrezik që u provua i vërtetë dhe është real edhe sot.

Çlirimi dhe krijimi i shtetit të Kosovës ka krijuar kushte të reja. Nuk mund të mbyllen sytë përpara këtij realiteti, shqiptarët e atjeshëm nuk mund të shihen më prej këtu si shqiptarët e tjerë, si teprica e atyre të Shqipërisë, që nuk e flasin shqipen siç duhet dhe nuk janë tamam si ne, “shqiptarët e vërtetë”. Kosova dhe format e organizimit të shqiptarëve të Maqedonisë, Malit të Zi e Luginës Preshevës janë institucionalizime që legjitimohen apo frymëzohen nga idetë e Rilindjes për identitetin kombëtar shqiptar. Kjo gjë ofron mundësi për ta çuar përpara projektin e “vëllazërimit” edhe në kushtet e ndarjes në disa shtete. Përshtatja e projektit të “vëllazërimit” sipas realiteteve në secilin shtet nuk do të thotë se kufijtë që na ndajnë pranohen si legjitimë, por vetëm se ata janë reale dhe se duhen marrë parasysh. Kjo e bën çështjen kombëtare shqiptare policentrike dhe ajo që mund ta orientojë drejt është përfytyrimi i një kombi të vetëm shqiptar, përballë të cilit ndarjet shtetërore, politike, fetare, krahinore, partiake etj. edhe pse janë reale, duhen konsideruar të dorës së dytë. Ky ishte edhe synimi madhor i Rilindjes Kombëtare. Përfytyrimi i një kombi të vetëm shqiptar ka nevojë që të materializohet përmes përfaqësimeve kulturore, shkencore, bashkëpunimeve të gjithanshme dhe lidhjeve institucionale shtetërore, të shoqërisë civile, të sipërmarrjes ekonomike deri te lidhjet individuale. Në Evropën e sotme jetojmë në epokën e integrimeve dhe është detyra jonë integrimi brendashqiptar. Siç thotë Ukshin Hoti, shqiptarët duke u bashkuar bëjnë detyrën e tyre ndaj integrimeve evropiane. Sigurisht që integrimet evropiane udhëhiqen nga vlerat e paqes, dialogut dhe demokracisë dhe ne shqiptarët duhet të bëjmë çmos që të ndjekin mjetet paqësore dhe demokratike aty ku është e mundur për të bashkëpunuar e krijuar ura më njëri-tjetrin.

Gjithashtu, angazhimi rilindës sot do të thotë angazhim për publiken shqiptare dhe shtrirjen e saj përtej kufijve dhe paçka kufijve. Ngushtimi i sferës publike në këtë epokë të neoliberalizmit dhe privatizimeve korruptuese e pa vizion zhvillimor, është ngushtim dhe dobësim i përfytyrimit të kombit. Sa më shumë kufij dhe gardhe vëmë midis njëri-tjetrit në jetën e përditshme, midis të pasurve dhe të varfërve, midis votuesve dhe të votuarve, midis meshkujve dhe femrave, midis të krishterëve, myslimanëve, laikëve e ateistëve, midis qytetarëve dhe fshatarëve, midis “shqiptarëve”, “kosovarëve”, “maqedonasve” apo “çamëve” etj., aq më shumë kombi largohet si përjetim vetjak dhe i jetës së përditshme dhe aq më shumë ai kthehet në një formulë ceremoniale dhe parullë pa përmbajtje. Ruajtja dhe zgjerimi i pandalshëm i publikes prej shqiptarëve, demokratizimi i pareshtur i jetës së tyre shkon në të njëjtin kah me përfytyrimin e një kombi shqiptar me vullnetin për të qenë i njësuar politikisht. Sigurisht që bashkëkohësia e Rilindjes sipas qëndrimit të tretë mbetet një sfidë. Përballimi i saj me sukses do të varet në një masë të madhe nga vetë shqiptarët në shekullin e ri.

*Fjala e mbajtur në Seminarin e 18 Majit

 

Tags: , , , , , , , , , ,

 

No comments

Be the first one to leave a comment.

Post a Comment


 

 
 
 

Arkiva

Rregjistrohu me email

Enter your email address:

Delivered by FeedBurner