Laurentius_de_Voltolina_001Besnik Sinani

Në një shkrim të postuar në blogun e tij, Sead Zimeri parashtron atë që ai quan tezën e tij për ‘ta shpëtuar Islamin prej errësirës teologjike në të cilën është ngulfatur.’ Qasja e tij – bën të qartë autori qysh në fillim – është filozofike sepse ‘sot, kur të gjitha leximet dhe përqasjet tjera kanë dështuar, ngaqë ato nuk ofrojnë kritikë serioze të parimeve mbi të cilat ngritet religjioni, është bërë e domosdoshme të fillohet me filozofi’.

E megjithatë, Zimeri bën të qartë në artikullin e tij, teksa flet për interpretimet e Islamit, se këto interpretime janë produkte historike dhe kjo më lejon për të propozuar një këndvështrim tjetër të zhvillimeve që komenton autori duke limituar këtë shkrim në një kritikë të tezës së tij sipas së cilës Ehli Suneti, si tradita dominante sot në Islam, ‘është bërë mbizotëruese jo në saje të racionalizmit që e përshkon atë, jo vetëm në bazë të argumenteve, por në saje të mbështetjes politike të këtij grupi, si dhe persekutimit e zhbërjes me dhunë të traditave tjera’. Mendoj të limitohem këtu, pasi në artikullin e tij të gjatë Zimeri prek edhe tezën e mutazilitëve, debatin për krijueshmërinë e Kuranit dhe ndarjen shia/suni, por pa u thelluar në to, e marrja e mirëfilltë me secilën prej tyre do të kërkonte artikuj më vete. Ndoshta habitshëm autori përmend edhe Hauarixhët, si përfaqsues të shpirtit revolucionar të Islamit fillestar, atij profetik, në një kohë që Hauarixhët, ndoshta sekti më i dhunshëm në historinë e Islamit, u ngritën pikërisht kundra dishepujve imediatë të Profetit.

Zanafilla ime, pra, është historike, apo, më saktë, një propozim për lexuesit e interesuar për të shqyrtuar disa tekste që ofrojnë një përshkrim alternativ të formimit të Ehli Sunetit, marrëdhënien me infrastrukturën shtetërore dhe marrëdhënien me multivokalitetin brenda Islamit. Lexuesi mund të vërrejë se nuk angazhohem drejtëpërdrejtë me tezën kryesore të Zimer, për ‘Islamin emancipues’, apo ‘revolucionar’, pasi besoj se një debat i tillë kërkon së paku pamje më të qartë të ngjarjes formative e zhvillimore të Islamit si religjion. Për rrjedhojë, ky artikull nuk është shterues, por thjesht kërkon të sygjerojë përkujdesje përpara se të propozohen përshkrime të nxituara të fenomeve të analizuara.

Do të sygjeroja të fillohej duke konsideruar një ndryshim të perspektivës prej nga analizohet ngjarja e Islamit. Historia e Islamit është shkruar shpesh në lidhje me atë që është parë si qendra politike: fillesat në Medine, umajadët në Damask, abasidët në Irak e kështu me rradhë. Historiani Richard Bulliet në librin e tij Islam, the View From the Edge propozon një vështrim nga periferia. Në kohën e shtetit paramodern, zhvillimet e rëndësishme të Islamit konsumoheshin larg qendrës politike, që kishte prezencë formale në territoret e gjera larg kryeqendrave. Gjatë fushatave ushtarake, shkruan Bulliet, në zonat persiane krijohen kampe të cilat shërbenin si pararojë në mbrotjen ushtarake. Këto kampe bëhen atraktive për të konvertuarit nga zonat përreth të cilët zhvendosen në to dhe të mund të mësojnë fenë e tyre duke kthyer kampet në qytetet e para të Islamit. Në dallim nga qytetet e tjera të mesjetës, shkruan Bulliet, qytetet e para të Islamit u ngritën nga nxitja për dijen e fesë së re. Edhe gjuha e teksteve të haditheve, propozon Bulliet, duhet parë si përgjigje e pyetjeve të të konvertuarve të rinj: si të falem, mund të ketë pyetur dikush? Dhe teksti i hadithit fillon duke u përgjigjur se ka dëgjuar nga babai, i cili ka dëgjuar prej X sahabi, se Profeti bëri këtë apo atë veprim. Nuk është rastësi, shkruan Bulliet, që përmbledhësit e mëdhenj të hadithit vijnë nga kjo zonë, si p.sh Buhari, Tirimidhiu, etj. Disa nga dijetarët e mëdhenj të hadithit bartin edhe emrat e këtyre qyteteve siç është rasti i Isfahanit.

Duke qenë se këto qytete nuk u ndërtuan në bazë të konsideratave të qyteteve të tjera të mesjetës, e mbi të gjitha afërsia me resurset që mbështesin jetën, afërsia me lumenjtë, etj., kjo solli më vonë krizat e urisë, pakësimin e resurseve dhe konfliktet urbane. Theksojmë se teksa në hutbet e xhumasë përmendej kalifi, ai s’kishte kontroll mbi zhvillimet në jetën e këtyre qyteve. Konfliktet dhe pakësimi i resuseve do të sillnin largimin e familjeve të ulemave dhe kjo prodhoi dy zhvillime të rëndësishme në shek. X-XII: largimi i ulemave mundësoi rrugën e përhapjes së shi’izmit dhe – na kujton Bulliet – ulematë udhëtuan e u vendosën pranë kolegjeve të mëdha të Islamit. Në listën e dhjetë profesorëve kryesorë në Ez’her, në Zejtun (Tunizi) e gjer në Fez (Marok), tre apo më shumë profesorë janë nga zonat e braktisura persiane: janë pasues të shafizmit në shkollat ligjore dhe eshari në teologji. Kjo bëri, shkruan Bulliet, që kohë përpara globalizmit, nga tokat persiane deri në Marok, muslimanët po studionin të njëjtat tekste, çka solli një unitet letrar dhe konceptual teologjik. Procesi nuk ishte i nxitur nga shteti – si monopol i forcës – por zhvillohej në një klimë më liberale se sa mund ta imagjinojmë në kohët moderne.

Një zhvillim tjetër paralel dhe madje pjesë e të njëjtave zhvillimeve luan rol gjithashtu primar. Në librin e tij The Canonization of Bukhari and Muslim Jonathan Broën përshkruan procesin e kthimit të disa teksteve të hadithit në tekste kanonike të pranuara gjerësisht, ndërsa Ehli Suneti si ortodoksi formohet në përputhje me mendimin e ulemave – të diturve – në disa tekste themeltare.

Ideja e imponimit të Ehli Sunetit si projekt shtetëror apo nëpërmjet imponimit shtetëror përgënjeshtrohet edhe nga fakti se themeluesit e katër shkollave u persekutuan nga shteti. Ebu Hanifja kërcënohet disa herë me burgim; Maliku keqtrajtohet brutalisht nga governatori i kohës; Shafiu arratiset për t’i shpëtuar persekutimit. Rasti i Ahmed ibn Hanbelit është akoma me domethënës, sepse ishin pikërisht racionalistët ato që gëzonin favorizimin politik dhe, gjatë viteve të debatit mes tradicionalistëve me mutazilitët, ai torturohet për ta detyruar të pranojë qëndrimet e mutazilitëve për Kuranin. Ai nuk kishte forcën e shtetit, që ishte kundra tij, por i zbrapsi mutazilitët në debate, në të njëjtën kohë që, megjithëse në moshë të shkuar, dhunohej publikisht ngaqë nuk pranonte pozicionin e racionalistëve.

Le të përmendim këtu shkarazi edhe faktin se ka mjaftueshëm të dhëna nga disa studime të cilat, në dallim nga përdorimi që kërkon t’i bëjë debatit të racionalistëvve Muhamed Arkoun – i cituar nga Zimer –, nënvizojnë se si shqetësimi thelbësor i mutazilitëve në debat me tradicionalistët nuk ishte debatit për Kuranin, por shqetësimi i tyre nga qëndrimet antropomorfiste të tradicionalistëve. Së dyti, dhe më e rëndësishmja për debatin tonë, racionalistët nuk po kërkonin – siç bën Arkoun – të hidhnin poshtë natyrën hyjnore të Kuranit, ata ishin të shqetësuar se ky debat sillte një kuptim për Zotin të kompartamentalizuar, që binte në kundërshti, sipas tyre, me teuhidin. Me të drejtë Kevin Reinhart propozon se kuptimi më i mirë i këtyre debateve vjen duke u përpjekur të kuptohen se kush ishin shqetësimet e këtyre shkollave të mendimit. Së fundmi, mutazilizmi (racionalistët) mposhtet intelektualisht edhe nga ai që ata po përgatisin si trashëgimtarin intelektual tyrin, Eshariu, i cili bëhet themeluesi i një prej shkollave kryesore të Ehli Sunetit. Edhe këtu triumfi i Ehli Sunetit nuk ishte në sajë të dhunës shtetërore se sa në rezistencë të saj.

Një rezultat i këtij procesi formativ është se Ehli Suneti, si ortodoksia dominante e Islamit, nuk formohet si dhunë e një doktrine teologjike mbi të tjera por si pranimi i vlefshmërisë së njëjtë i disa shkollave, Tradicionalistëve, Esharive dhe Maturidive në teologji dhe Hanefive, Malikive, Shafive dhe Hanbelive në ligj. Këto shkolla, vëren Sherman Jackson, u formuan në diskutime me njëra-tjetrën po edhe me shkolla të tjera, dhe formimi i Ehli Sunetit si përmbledhës i këtyre shkollave nuk nënkuptonte fundin e debateve, por vetëm pranimin e Ortodoksisë Islame në nivelin e rrugëtimit multivokal. Është pikërisht ky karakter i Islamit që kërcënohet sot nga ata të cilët kërkojnë të ngrenë një mega-interpretim të vetëm.

Në kthim tek artikulli i Zimerit, mendoj se mungesa e angazhimit mirëfilli me teologjinë që kërkon të hedh poshtë (Esharitë, Maturiditë e Tradicionalistët) është dobësia themelore e argumentit të tij, edhe më e rëndësishme se çfarë qëndron në kuptimin historik. Teksa bie dakort me theksimin e elementit politik në këto ngajrje – çdo përpjekje kolektive njerzore në shoqëri është përherë politike – ai humbet vështrimin e karakterit thelbësor teologjik në debatin që ndërton. Këto zhvillime kanë patur përherë dimension politik, por kam bindjen se thelbi ka qenë përherë transhendental, ajo përpjekje për të kaluar, komunikuar e kuptuar të përtejshmen, e cila qëndron në forcën lëvizëse të çdo bashkësie fetare.

 

Comments

  • Nuk jam i sigurte qe mutezilizmi te jete mposhtur ndonjehere intelektualisht nga ndokush. Fillimisht ajo qe ne njohim nga mutezilizmi eshte kryesisht nga kritika e kundershtareve te tyre e jo nga burimet e tyre te dores se pare te cilat u shkatrruan pasi habelitet morren pushtetin. Eshte e kontestueshme edhe narrativa mbi mihanan qe ngerthen idene se Memuni kishte persekutuar tradicionalistet, porse duket e kunderta te jete e vertete.
    Ne anen tjeter, nuk mendoj se havarixhet jane permendur tek shkrimi i Zimerit per glorifikim te dhunes se tyre por me shume si kokfortet te cilet vinin ne pyetje mbase projektet fillestare te asaj qe mund te quhej Shtet, mbi religjionin.
    Ndaj edhe nje rezerve mbi ate qe keni thene Besnik, lidhur me thelbin e debatit te muteziliteve klasik mbi Kuranin, po skam kohen te vazhdoj me tutje. Gjithsesi, eshte bukur te shoh sesi Zimeri, ti dhe te tjere angazhoheni ne diskutime serioze te cilat i mungojne hapsires sone te debatit e diskutimit. Shendet

    • Aztek edhe historiane te paanshem perendimor si Chrostopher Melchert, koshiente te partizanizmit te burimeve, nuk kundershton persekutimin e sunive dhe Ibn Hanbelit ne duart e mutaziliteve. Eshte interesante ama se ai ve ne dukje se ne debatin per Kuranin Melchert thote se Imam Ahmed ja atribuonte kete qendrim jo dhe aq mutaziliteve se sa xhahmive. Por nuk duket te kete dyshim per te per sa i perket inkuzicionit te Memunit dhe mutaziliteve kundra sunive. Sa per debatin duhet pranuar se burimet per shkak te partizanizmit sjellin variante te ndryshme. Burimet e mutaziliteve shenojne qe Imam Ahmedi nuk debatoi se nuk dinte te debatonte me racionalistet. Mbeshtetesit e imam Ahmedit thone se ai rrefuzonte te debatonte fene me njerez qe nuk bazonin debatin ne vargjet e Kuranit dhe hadithet e Profetit a.s. Ka indikacione te tjera qe mbeshtesin kete te dyten.

      Se dyti tekstet e kadi Abdul Xhabar jane te ruajtura keshtu qe nuk eshte e vertete qe nuk kemi tekste te mutaziliteve. Te interesuarve per debatet mes ketyre shkollave do ju sugjeroja librin e fundit te Sherman Jackson ‘Islam and the question of black suffering.’

  • Po mire mo Besnik shkrimin e ke interesant, me pelqen, por merak me mbetet qe edhe pas kaq kohesh qe je ne A.Saudite nuk paske mesuar mjaftueshem arabisht sa te lexosh nga burime paresore te historise islame, por vazhdon ti referohesh autoreve ne gjuhe angleze!
    o Azteku i fundit i Washingtonit!
    pse qenka e dyshimte narrativa per persekutimin e imam Ahmedit? nese ajo eshte e dyshimite atehere narrativat shite per persekutimin e ehli bejtit jane ku e ku me te dyshimta per autenticitetin e tyre.

  • Shqipo une besoj se secili duhet te beje ate qe di. Ata qe supozohej te lexonin burimet ne arabisht duket te jene me shqetesime te tjera. Une keto tekste kam lexuar e mesuar e me ato merem.

    Nuk e kuptova sulmin ndaj Aztekut. Ka historiane qe kane vene ne dyshim disa nga burimet. Po pastaj, c’ka ketu per te nxjere dhembet? Njeriut I gjykohet argumenti e jo identiteti personal I vertete apo I supozuar. Selam.

  • Your email address will not be published. Required fields are marked *