Spartak_Ngjela

Enis Sulstarova

Spartak Ngjela në vitin 2011 ka filluar botimin e jetëshkrimit të tij, që nuk është jetim kronologji e një jete, por shoqërohet me analiza të politikës shqiptare që nga viti 1957. Deri tani janë botuar tri vëllime që arrijnë mbulimin e ngjarjeve kryesore të Shqipërisë nga viti 1957 deri në vitin 1996. Vëllimet mbajnë titullin domethënës gibbonian Përkulja dhe rënia e tiranisë shqiptare.

Autori e pozicionon veten si dashnor i lirisë e kundërshtar i paepur i tiranisë në përgjithësi dhe të tiranisë shqiptare në veçanti. Sipas trajtimit të tij, tirania shqiptare nuk është thjesht vepër e Hoxhës apo e Berishës, por një dukuri me rrënjë më të thella në historinë e popullit shqiptar, e cila është e pashkëputur nga zhvillimet në historinë e Evropës e të botës. Liria dhe tirania, sipas Ngjelës, janë dy frymë, apo dy logjika që përplasen në historinë e njerëzimit dhe që kanë krijuar e mbështetur sisteme politike të kundërta. Ajo që ka ndodhur dhe po ndodh në Shqipëri është një pjesë e betejës së gjatë dhe të pandërprerë midis këtyre dy logjikave dhe forcave që kanë pasur mishërimet e tyre në gjeopolitikën evropiane e atë botërore.

Në këtë artikull do të merremi pikërisht me këtë premisë themelore të arsyetimit të Ngjelës, me paradigmën e cila gjendet në të gjitha shpjegimet që ai jep për kthesat e politikës shqiptare. Paradigma është shumë e thjeshtë dhe si e tillë përthith gjithçka që ka ndodhur dhe do të ndodhë në botë, që nga lindja e qytetërimeve të para njerëzore. Me pak fjalë, ajo që thotë Ngjela është kjo: liria është krijim e veti e Perëndimit, ndërsa tirania veti e Lindjes. Perëndimi zhvilloi idenë e individualizmit, ndërsa Lindja atë të kolektivizmit.  Liria në Perëndim kërkonte format e shprehjes në politikë, prandaj kemi demokracinë athinase dhe ligjet romake, kurse Lindja ka synuar për nga “despotizmi oriental” dhe nënshtrimin e popullit ndaj Njëshit. Së bashku me trashëgiminë e antikitetit greko-romak, krishterimi ka qenë, si të thuash, filozofia e lirisë së Perëndimit, ndërsa islami ka përfaqësuar tendencën tiranike të Lindjes.

Kjo linjë e arsyetimit të Ngjelës nuk është aspak origjinale dhe prej kohësh ekziston një kritikë e kësaj ndarjeje me thikë të historisë, qytetërimeve, kulturave etj., në dy pjesë antagoniste që përfaqësojnë Evropën e Azinë, Të Mirën e Të Keqen, përparimin dhe prapambetjen apo lirinë e tiraninë. Kjo formë e të menduarit në kategori binare Perëndim-Lindje është kritikuar si një trajtë e paragjykimeve dhe madje e racizmit perëndimor ndaj pjesëve të tjera të botës dhe si frymëzues e justifikues i imperializmit. Emri që i është dhënë këtij përfytyrimi dhe mënyre të të menduarit nga Eduard Said është “orientalizëm” dhe vepra e tij me titull të njëjtë tashmë është botuar në gjuhën shqipe nga Logos-A.

Varianti shqiptar i orientalizmit, brenda të cilit kategorizohen edhe shumë shkrime të Ngjelës, është analizuar nga autori i këtij artikulli në librin Arratisje nga Lindja, botimi i tretë e i ripunuar i të cilit ka dalë nga shtypi para disa muajsh. Trilogjia jetëshkrimore e Ngjelës përbën një shembull të mirë të orientalizmit bashkëkohor shqiptar, i cili te pushtimi osman dhe islamizimi në masë i shqiptarëve kërkon shkakun themelor të prirjes tiranike të politikës shqiptare. Kështu, Ngjela ka shkruar se fryma e tiranisë e ka prejardhjen nga perandoria e lashtë perse dhe në mesjetë rishfaqet me islamin dhe kalifatin arab. Meqenëse fryma e tiranisë nuk e duron lirinë individuale, ajo ka dashur ta mbysë atë, prandaj orientalët qysh në lashtësi kanë dashur të pushtojnë Ballkanin, që është djepi i Perëndimit:

“Që nga koha e Sokratit dhe e të gjithë filozofisë greke, skulpturës dhe teatrit, që nga koha e demokracisë klasike greke, bota lindore kishte dashur shembjen e saj. Kjo kërkesë e brendshme e satrapisë orientale, që kishte filluar me persët, erdhi e u mbyll me turqit otomanë… Me urrejtjen orientale shekullore kundër njeriut të lirë, të pavarur dhe të një kulture demokratike, një regjim aziatik islamik, realizoi më në fund shtypjen e popujve të Ballkanit” (Vëll. 3, 2013, f. 163).

Për popullin shqiptar ai pohon se  është perëndimor në thelb, sepse ka qenë në fqinjësi me grekët dhe romakët e lashtë dhe është bërë herët pjesë e botës së krishterë (Vëll. 1, 2011, f. 39). Familja shqiptare, si bërthamë e shoqërisë, ka funksionuar në mënyrë individualiste. Prej këndej lind pyetja, se përse ky tharm ka mbetur në sferën familjare dhe nuk është zhvilluar edhe në jetën publike e në politikë? Përgjigja e Ngjelës është se pushtimi turk dhe islamizimi, si forma historike të logjikës kolektive, nuk e kanë lejuar perëndimorizmin shqiptar të dalë nga sfera e familjes dhe vetëm këtu ai ka mundur të mbijetojë, si “një tharm ilir, epirot apo albanez” (po aty, f. 50). Islamizimi, pjesërisht i kryer me “kolonë të ardhur nga Lindja” (po aty, f. 39) nuk e ka prekur thelbin perëndimor, sepse raca shqiptare është treguar më e fortë, duke e evropianizuar edhe “islamin shqiptar”: “Islamizmi shqiptar pati gjithmonë një trajtë evropiane dhe aspak me ingredientët e kulturës arabe, që mbartte si religjion” (po aty, f. 371-372). Këtu ndeshemi me motivin, aq të përhapur në letrat shqipe, të zbutjes së thepit orientalo-arab të islamit prej racës iliriko-albane shqiptare.

Me gjithë trafikun fetar Perëndim-Lindje, për orientalistët shqiptarë ka rëndësi që të mos kapërcehet vija racore që i ndan shqiptarët e bardhë nga orientalët ezmerë, edhe nëse e pranojnë tezën se ka pasur kolonizim turk në disa zona të Shqipërisë. Madje ndonjëri, si Agron Gjekmarkaj, pedagog i historisë së qytetërimeve në Universitetin e Tiranës, mund të pranojë edhe që bejlerët orientalë – turq apo shqiptar qofshin –  e kanë praktikuar ritin e prima nocta-s me rajanë e tyre!

Për t’u kthyer te tekstet e Ngjelës, karakteristika e politikës në mesin e shqiptarëve ka qenë fryma kolektiviste orientale. Efekti i saj ka qenë pengues për shpalosjen në jetën publike të prirjes individuale dhe familjare të shqiptarëve. Autori na thotë se ndërmjet shqiptarëve ka pasur edhe grupe “periferike” që prireshin nga fryma kolektiviste që e ka ushqyer gjithmonë politika. Prandaj përplasja Perëndim-Lindje është shfaqur në jetën shoqërore e politike shqiptare.

Sipas Ngjelës, edhe brenda komunizmit shqiptar ka pasur një përplasje midis modernizimit perëndimor dhe frymës të prapambetur kolektiviste. Në fazën e parë që shkon deri nga fillimi i viteve 60, regjimi komunist shqiptar ishte reformues dhe është tërësisht faji i Enver Hoxhës që parapëlqeu “komunizmin oriental” nga ai “komunizmi evropian”, për hir të ruajtjes së tiranisë së tij mbi shqiptarët. Enver Hoxha në vitin 1967 “e futi Shqipërinë në neo-osmanizmin e tij, i cili për fat të keq, është ende i pranishëm në shoqërinë shqiptare” (po aty, f.19). Madje Enver Hoxha shkoi përtej stalinizmit me refuzimin që i bëri Perëndimit. Ashtu siç e sheh këtë çështje Ngjela, Stalini, edhe pse e kolektivizoi Rusinë, nuk ndërmori një revolucion kulturor të tipit maoist, sepse në Rusi “evropianizmi” i nisur me Pjetrin e Madh e kishte fituar luftën me “modelin aziatik”. Sa kohë që Shqipëria ishte e lidhur me Moskën, edhe pse dominonte kolektivizmi, gjithsesi “gjithçka zhvillohej në një sens evropian” (po aty: 323). Këtë kufizim të Stalinit e kishte kuptuar edhe Enver Hoxha (përpara Ngjelës!), prandaj ai e imitoi revolucionin kulturor kinez në Shqipëri, që të bënte atë që nuk arriti ta bënte Stalini në Bashkimin Sovjetik: të zëvendësonte kulturën perëndimore në gjenet e shqiptarëve (Vëll. 2, 2012, f. 309-310).

Kështu, komunizmi shqiptar në fazën e tij të dytë, që nga ndarja me revizionistët sovjetikë e deri sa u shemb, dëshmoi se ishte një forcë politike orientale. Nga i buronte kjo prirje orientale Enver Hoxhës, në kundërshti me atë shumicës së popullit shqiptar? Sipas shpjegimit të Ngjelës, prirjen aziatike Enver Hoxha e kishte të kultivuar nga fryma islamike me të cilën ishte rritur në familje dhe nga dështimi që provoi në rininë e tij ku nuk arriti që të shkollohej dhe të pranohej në shoqërinë perëndimore (Vëll. 1, f. 269-270).

Me sa duket, Ngjela aludon se familja e Enverit nuk ishte me gjak shqiptari në origjinë, por orientale, prandaj tharmi gjenetik i udhëheqësit të ashpër komunist ishte kundërperëndimor. Sidoqoftë, meqenëse Enveri ishte i frustruar psikologjikisht, ai te Mao Ce Duni gjeti për ca kohë shpirtin binjak (po aty: 303), por kur ky i fundit filloi ndërrimin e kursit izolacionist të Kinës, orientimi “i natyrshëm i Hoxhës” do të ishte për nga islamistët e Iranit, prej të cilëve priste mbështetje për regjimin e vet kolektivist e të mbyllur ndaj botës:

“Gjithçka duhej mbyllur në Mesjetën e tyre [të Khomeinit dhe të Hoxhës] fetare, pavarësisht nga sloganet e përdorura: marksizëm-leninizmi, lufta e klasave apo Kurani” (Vëll. 2, f. 457). Hoxha pas vdekjes e la pas vetes litarin e Orientit në Shqipëri, ngaqë edhe “brenda [Ramiz] Alisë notonte një tension oriental dhe një urrejtje kundër Perëndimit”. Kjo ka qenë arsyeja primare që Enver Hoxha e kishte zgjedhur si pasardhës” (Vëll. 3, f. 82).

Nga ana e tij, Alia ia la stafetën Berishës, duke bërë që edhe në Shqipërinë e tranzicionit të vazhdonte përplasja midis individualizmit të shoqërisë dhe imponimit kolektivist të politikës: “Koha e tregoi se dy njerëz, Alia dhe Sali Berisha në fakti kishin qenë  përfaqësuesit më të fshehur të parimit oriental të zhvillimit shqiptar” (po aty, f. 89). Ndoshta Ngjela besonte se “tirani” Berisha i viteve 1992-1997 kishte zënë mend nga dështimi për t’iu imponuar shoqërisë shqiptare, prandaj u bashkua pikërisht me të për të ndërtuar qeverisjen e parë oksidentale sui generis në Shqipëri, siç shprehej vetë Ngjela pas fitores së Partisë Demokratike në zgjedhjet parlamentare të vitit 2005.

Por iluzionet e tij morën fund shpejt. Ndoshta tiparet orientale e islamike të Berishës do të na i shpjegojë në hollësi Ngjela në vëllimin e ri të kujtimeve që besoj se po shkruan për vitet nga viti 1996 e vijim…. Siç e shohim te shembulli i kujtimeve të Ngjelës, orientalizmi bashkëkohor shqiptar bazohet mbi koncepte binare, homogjene, transcendentale dhe reduktuese, të cilat nuk janë të përshtatshme për të kuptuar dinamikat politike dhe shoqërore në Shqipëri dhe në botë.

Paradigma e orientalizmit shqiptar është e huazuar prej orientalizmit evropian të formuar gjatë periudhës imperialiste prej ligjërimeve të darvinizmit social dhe ideve organiciste mbi hierarkinë e racave, kombeve dhe kulturave. Prej kohësh studiuesit e shkencave shoqërore po përpiqen ta shkëputin diturinë prej perspektivave evrocentriste e koloniale. Orientalizmi në studimet serioze historike, antropologjike, sociologjike, psikologjike etj., konsiderohet tashmë i kapërcyer, dhe termi “orientalist” përdoret rëndom për të kritikuar qasje anakronike ndaj kulturave dhe popujve joperëndimorë, ose për të akuzuar ato raste kur shkenca dhe mendimi vihen në shërbim të projekteve politike neo-imperialiste.

Shumë nga ata që sot e performojnë intelektualin në hapësirën publike shqiptare, kapen fort pas ligjërimeve që intelektualët seriozë në Perëndim e më gjerë i kanë braktisur me kohë dhe që shkenca nuk i konsideron si kritere epistemologjike. Për më tepër, për intelektualët orientalistë bashkëkohorë shqiptarë vlen ajo për të cilën na kujton Eduard Saidi: ata kanë tradhtuar pikërisht atë veçori të mendimit të dallon intelektualin, përpjekjen për të rrokur përvojën njerëzore në larminë dhe tërësinë e saj dhe në përpjekjen për ta drejtuar vetëdijen e shoqërisë për nga vlera dhe ide universale. Duke mos bërë përpjekje për t’u identifikuar me tërë botën, edhe pse globalizimi është një nga termat e preferuar të tyre, duke mos bërë përpjekje për të përfytyruar botëkuptimin dhe gjykimet e “tjetrit”, por përkundrazi, duke i mëshuar çarjeve kulturore ekzistuese apo duke rikrijuar të tilla prej dallimeve dhe larmisë kulturore, orientalistët bashkëkohorë në Shqipëri kanë përqafuar deri islamofobinë dhe racizmin ndaj popujve të tjerë, por edhe ndaj kategorive të caktuara në shoqërinë shqiptare që etiketohen prej tyre  si “lindore” apo “orientale”.

Ligjërimi orientalist synon ta eliminojë larminë kulturore shqiptare, ta spastrojë “trashëgiminë joperëndimore”, në emër të një qenie imagjinare shqiptare  “njëqind për qind evropiane”. Në këtë aspekt orientalizmi i kundërvihet vlerave më themelore të identitetit shqiptar: larmisë së nënkulturave e bashkëjetesës së feve dhe qytetërimeve që historikisht janë takuar dhe kanë bashkëvepruar në mesin e shqiptarëve.

 

Comments

  • Akoma s’kam arritur ta kuptoj nese Ngjela apo te tjere intelektuale qe bejne pohime te tilla i besojne vertete keto qe thone apo jo? Dhe a mendojne ata se lexuesit i marrin seriozisht keto brockulla apo e dine qe behen qesharake, dhe cuditerisht vazhdojne ne te tyren?? Ndoshta keta besojne se lexuesit shqiptare jane vertete njerez me brire…

  • “Bir Selmon i nones çin te qaj me pare”; mire Ceka se ishte shtruar si per kave, po Taku e paska kanonizu injorancen dhe narçizizmin idiot edhe neper libra!

  • Nuk eshte cudi qe Ngjela t’i besoje vertete keto brockulla sepse per 23 vjet me rradhe ne kete qenefin politik shqiptar, i eshte dashur te mbroje pikepamje ne pavaresi te plote nga e drejta, logjika, normaliteti, etika, etj. Duke dashur te mbroje shpesh budallallekun, vjen nje moment qe te duhet ta besosh edhe vete ate. E keshtu, njeriu fillon dhe e humb sensin e orientimit dhe behet qesharak. Mjaft te shohesh pornostaren qe kandidoi ne Tirane si numrin 2 ne parlament dhe kupton shume nga shendeti mendor i Takut.

  • Une po pres qe ke libri katert Taku rumbullaku te na thote se si dhe pse i sherbeu Enverit i jati se ishte oriental apo se nuk e dinte qe enveri ishte oriental.

  • Taku, qe ti e bojatis si budalla, mund te mos jete i ekulibruar, dhe ky nuk eshte problem, por fakti qe percjell e proapagandon stereotipe klasike te shek. XX, ne lidhje me identitetin shqiptar, perben problemin ne vetvete. Dakord Taku “budalla”, por nje sasi intelektualesh, qe drejtojne katedra (nje emer e kishte dhene Sulstarova ne artikull), revista e institucione, dhe qe nuk duken aspak te çekuilibruar, ndajne te njejta mendime me Takun. Ketu shfaqja komike e Takut behet tragjike.

  • Puna eshte se “perandorise” se re i duhen disa “budallenj” qe te thone hapur ate qe ata duan te mendohet ne masa. Maks Velo, Spartak Ngjela jane vetem zaret e saj. Ata thjesht perkthejne diskursin mainstream – qe per koniukture i duhet nje aparence tolerante – ne gjihen e vulgut. Gjithe kjo histeri urrejtjeje qe shohim neper blogje nuk eshte gje tjeter vetem se produkti i leximit nder rreshta i inteligjences main stream, si dhe i adaptimit kallup te diskursit te dordoleceve te tille si Maksi e Taku. Urrejtja dhe polarizimi qe shfaq sot shoqeria shqiptare nuk eshte gje tjeter vetem se hiri i taketukeve te tilla.

  • Problemin e ligjerimit te Ngjeles ne raport me Islamin, sidomos sheriatin (shenjestra e kollajte e sulmeve anti-islame) e ka pas cekur Vehbiu ne 2011 http://xhaxhai.wordpress.com/2011/06/12/t%E2%80%99i-biem-sheriatit/
    Kjo ceshtje vertet kalon nga komikja ne tragjike kur ky ligjerim merret e riperseritet nga njerezit me te larte te lidershipit politik si Jahjaga dhe Rama. Rama eshte justifikuar dikur ne email privat rreth keqperdorimit te termit sheriat, por nuk di te kete bere ndonje distancim publik…

  • po na çmenden,keta palo intelektual,dalin e na shesin dengla per analiza,duan tu tregojn shqiptareve se thelbi i problemit na qenka qe nga koha e Sokratit,otomanizmi,orientalizmi,tirania,e lloj loj broçkullash,nderkohe te gjithe shqiptaret e dine forte mire te verteten e halleve te tyre !

  • Leave a Reply to i Cancel reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *