Ali PashaWael Hallaq*

Orientalisti i famshëm libanez Emile Tyan argumenton se një nga “Pasojat e konceptit të delegimit sollën mungesën e plotë të ndarjes mes pushtetit gjygjësor dhe atij ekzekutiv”[i], një argumentim që ka gjetur mbështetje të gjerë për dekada me radhë. Kjo pikëpamje është tërësisht e gabuar për tre arsye së paku. Së pari, sikundër e kemi parë, ligji që buron nga Sheriati nuk është i varur nga vullneti ligjor i sundimtarit por e anasjella: sundimtari- atë që e kemi quajtur ekzekutivi sulltanor- qëndron poshtë ligjit të Sheriati dhe jo mbi të, gjithashtu asnjë sundimtar nuk mund të diskutojë faktin se Sheriati është ligji suprem si në oborrin e sundimtarit ashtu edhe ndër njerëz. Sipas kësaj skeme, Sheriati aplikon ligjin ashtu siç është formuluar nga “legjislatura” pra ligji moral i Sheriatit e jo nga një ligj i sundimtarit, pra i sulltanit.

Së dyti, diskursi paradigmatik i Sheriatit e parasheh kadiun jo si një përfaqësues të vërtetë të sulltanit apo kalifit por si një i përfaqësues formal i tyre. Në diskursin politiko-juridik të Sheriatit, sundimtari shihet si një përfaqësues i Komunitetit[ii] dhe emërimi apo shkarkimi i një kadiu është më së shumti një funksion përfaqësimi[iii]. Pikërisht kjo është arsyeja se përse mandati i kadilerëve nuk përfundonte kur sundimtari që i kishte përcaktuar ato zbriste nga froni, abdikonte ose largohej nga kjo jetë[iv]. Kësaj kategorie të emërimeve i shtohen edhe funksione të tjera publike si sekretari i thesarit (emin bejt el mal), mbikëqyrësi i fondeve të bamirësisë (nuzzar el aukaf) dhe komandanti i ushtrisë (emir el xhejsh)[v]. Të gjitha këto funksione njihen si emërime publike dhe sundimtari qe vetëm ndërmjetësi. Kjo gjithashtu shpjegon se përse emërimet e ligjshme të sulltanit kryheshin zakonisht pas një konsulte paraprake me klasën juridike lokale, konsultime të cilat do të nxirrnin emrat e funksionarëve publikë, pa përmendur këtu se kryetari i juristëve ishte i pranishëm-rregullisht- në çdo mbledhje të oborrit mbretëror[vi] ky ka qenë një tipar i dallueshëm i drejtësisë së sulltanit gjatë gjithë ekzistencës së tij.

Së fundi, koncepti i delegimit mund të merret në kuptimin e kontrollit të gjygjësorit nga ana e ekzekutivit, përderisa shkarkimet nga detyra zakonisht shihen, prej studiuesve modernë, si të lidhura me pavarësinë e gjygjësorit pra me konsekuencë ndarjen e pushteteve[vii]. Në sistemin ligjor modern natyrisht që ky është një çast për t’u vlerësuar, por jo në sistemin Islamik. Sot ekonomia është e bazuar tek profesioni dhe koncepti i ekspertizës ka krijuar nocionin e sigurimit të një karrierë apo zanati profesional që është esencial për pavarësinë ekonomike të individit. Kërcënimi i profesionit do të thotë detyrimisht kërcënimi i pavarësisë. Por ky koncept ekonomik nuk ka ekzistuar përpara shekullit të nëntëmbëdhjetë, qoftë në botën Islame apo dhe në atë jo Islame. Në mënyrë inteligjente myslimanët nuk u specializuan në një fushë sepse ato kryenin dhe profesione të tjera njëkohësisht, kjo do të thotë se të ardhurat e tyre nga të qenurit kadi ishin thjesht një tjetër burim i jetesës së tyre. Në shekujt e parë të Islamit, kadilerët dhe nxënësit e tyre kishin “profesione” të tjera, më së shumti artizanale[viii]. Më pas, ato filluan të performonin një shumëllojshmëri funksionesh në fushën e edukimit, duke përfshirë dhe mësuesinë, kopjimin e manuskripteve zanate që gjithnjë e më shumë ishin të kërkuara. Disa të tjerë punonin si skribë, sekretarë dhe mbajtës shënimesh, ndërsa të tjerë ishin tregtarë të vegjël apo të tjerë që qenë tregtarë të mëdhenj. Në fjalë të tjera, gjykatësi mysliman si një njeri ekonomik nuk varej ekskluzivisht apo qoftë edhe sinjifikativisht nga të ardhurat e tij prej rrogës si gjygjtar. Por kjo është vetëm një pjesë e historisë. Mandati mesatar i një gjykatësi ishte dy apo tre vjet shpesh herë ky mandat rinovohej pas një periudhe pushimi[ix]. Dorëheqja ishte një fakt i mirë pranuar dhe i praktikuar. Pritej dhe zbatohej me një natyrshmëri të tillë  (pa përmendur këtu angazhimin e padiskutuar kundrejt Sheriatit) që jo vetëm e mundësonte pavarësinë e gjygjësorit por edhe i jepte një karakter të fortë.[x]

Duhet të shtoj këtu edhe një arsye përpos atyre që përmenda më sipër, të cilat janë një shpjegim funksional dhe praktik se përse Tyan ka qenë gabim. Një faktor i katërt që mund të shtohet, bëhet fjalë për faktor që  zhbën një marrëveshje të fshehtë mes ekzekutivit  dhe gjygjësorit, ky zhbërës ishte forca morale e Sheriatit, i cili, si një sundimtar, shtrëngon gjykatësit dhe sundimtarët gjithashtu që të respektojnë pavarësinë e gjygjësorit. Thënë më ndryshe, pavarësia e gjygjësorit ishte pjesë integrale e kulturës. Megjithëse argumenti moral nuk luan asnjë rol në argumentimin e Tyan-it, i cili tregon se sa pak e njeh ai sistemin e përshkruar dhe konceptin modernist dhe pozitivist mbi të cilin ai e ka ndërtuar perspektivën e akuzës së tij.[xi]

 

* Fragment i shkëputur nga libri “The Impossible State” i shkollarit dhe njohësit të Sheriatit, profesorit Wael Hallaq. Ky fragment është shkëputur nga kapitulli i tretë me titull “Ndarja e Pushteteve. Sundimi i Ligjit apo Sundim i Shtetit”, pjesa që kemi zgjedhur të paraqesim merret me një akuzë të orientalistit Emile Tyan, që pohon se meqë sulltani apo kalifi përcakton kadiun atëherë shteti sheriatik nuk ka një ndarje të pushteteve.

 


[i]  Tyan, “Judical Organization” 239. Diskursi orientalist u bë aq I përhapur sa që shkrimtarët myslimanë (dhe I Krishteri Tyan) filluan ta përsërisnin këtë diskurs pa i ushtruar asaj një shqyrtim kritik. Shih, fjala vjen, pohimin identik të bërë na Hasani, el Daulah el Sultanijja, 24.

[ii] Për më tepër mbi këtë temë shihni Abou El Fadl “Islam and the Challenge of Democratic Commitment” 18-28

[iii] Ibn Qudama, Mughni, XI, 479; Ibn el Haxhib, Xhami’ el Ummahat, 463. Juristi i mirënjohur Kasani (Bada’i el Sana’i, XI, 138) argumenton se “Kadiu mund të largohet në të gjitha rastet kur kalifit i përfundon kontrata e tij që i jep të drejtën për të qenë përfaqësues (Uakala; përfaqësues)….. vetëm me një përjashtim, , në rastin kur përgjegjësi vdes apo humbet kompetencat e tij ligjore, agjenti do të përcaktohet, por nëse udhëheqësi vdes apo shkarkohet kadilerët që ai ka vendosur nuk do të largohen. Arsyeja e këtij përjashtimi është se në rastin e një kontrate të tillë, agjenti është i vendosur nga udhëheqësi dhe punon vetëm për të; kështu që me vdekjen e tij, kontrata shndërrohet në nul dhe e pavlefshme dhe agjenti [në këtë mënyrë] është i larguar nga detyra. Por kadiu nuk bëhet i tillë përmes virtytit apo vullnetit të sundimtarit, e as nuk punon për të. Përkundrazi ai bëhet kadi për shkak të fuqisë të [Komunitetit të] myslimanëve, për të cilët i punon. Sundimtari përfaqëson një të dërguar (resul) i cili vepron në emër të [komunitetit të] myslimanëve….. dhe kështu që emërimi i kadiut vazhdon të jetë efektiv edhe pas vdekjes së udhëheqësit…. Në të njëjtën mënyrë, kur kadiu hiqet nga detyra nuk hiqet për efekt të vullnetit të udhëheqësit por në fakt nga njerëzit e thjeshtë (ymeti) duke qenë se ata janë përcaktuesit e kadiut.” Duhet të kemi parasysh se në këtë pjesë termat “myslimanë” dhe “vegjëli” (muslimun/umma) janë të ngjashme.

[iv] Në ndihmë të burimit të cituar në shënimin e mëparshëm shih Abdul Razik “El Islam ua Usul el Hukm” 22-23; el Mausu’a el Fikhija VI, 227: XXXIII, 321.

[v] Nga ana tjetër, mandati i vezirit përfundonte sepse kjo zyrë i është deleguar, në kuptimin më të plotë udhëheqësit përcaktonte vezirin që ky i fundit ta ndihmonte atë në detyrën e tij me të cilin qe ngarkuar.  Kjo do të thotë që veziri kryen detyrën e udhëheqësit por kjo nuk vlen për kadiun.

[vi] Hallaq, Sharia, 126-135, 197-216: Qalqashandi, Subh el A’sha, IV, 37; mbi rëndësinë e përgjithshme të konsultimit si një atribut i udhëheqësit të drejtë, shih Tarsusi “Tuhfat al Turk”, 31. Ibn Tejmija, Sijasa Shari’ja 41-416; Ibn Xhama’a, Tahrir el Ahkam 389-392; Ibn Abd Rabbih, el Lu’lu fi el Sultan, 180-183.

[vii] Marshal, Constitutional Theory, 103-104.

[viii] Cohen, Economic Background and Secular Oçupations.

[ix] Pas shekullit të shtatë dhe të tetë të Perandorisë Osmane, intervalet qenë të shkurtëra por logjika e profesionit në ekonomi mbeti e njëjtë.

[x] Gjatë shekullit të shtatë dhe të tetë, një “aristokraci ligjore” u zhvilluan në Stamboll në një numër të caktuar familjesh, megjithëse ato nuk pnon si kadilerë “të emëruar”. Por edhe këto, që përfaqësonin një numër të vogël dhe qenë përjashtim, nuk luhateshin në qëndrimin e tyre ndaj Sheriatit deri në kohën e të ashtuquajturës reformë (pas mesit të shekullit të nëntëmbëdhjetë, kur sistemi i Sheriatit u rrëzua i tëri). Shih Hallaq, Shari’a 216-221.

[xi] Në veprën klasike mbi Egjiptin Osman të shekullit të shtatëmbëdhjetë, El Nahal (Judical Administration, 73) vëren disa të dhëna se “stereotipi i despotizmit Islamik përballet me një gjykatë të lirë nga ndërhyrjet e ekzekutivit i cili i mban duart larg sistemit gjygjësor.” Ky përfundim vërtetohet tërësisht në punimet e Osmanistëve të tjerë.

Comments

Your email address will not be published. Required fields are marked *