Progres në rënie





progressMagnus Bradshaw *

“Progresi nuk është një aksident, por domosdoshmëri. Me siguri keqja dhe imoraliteti kanë për tu zhdukur; me siguri njerëzit kanë për tu bërë të përsosur ” Herbert Spencer[1]

Sipas Robert Nisbet-it, në librin e tij “History of the Idea of Progress”, “Për pothuajse tre mijë vjet, në qytetërimin perëndimor, asnjë ide e vetme nuk ka qenë më e rëndësishme, ose aq e rëndësishme sa ideja e progresit “[2]

Pavarësisht katastrofave të shekullit të XX, të cilat sugjerojnë një korigjues të esëllt të shpresave të tilla (për progress), tendenca për ta parë historinë si një ngjitje graduale drejt një qëllimi utopik është ende shumë e gjallë në ditët tona, jo më pak në mesin e liberalëve bashkëkohorë të cilët me krenari e konsiderojnë veten si “progresistë”. Vepra me ndikim e Francis Fukuyama-s, “The End of History and the Last Man”, shpreh besimin gjerësisht të pranuar në “kapitalizmin demokratik global” si sistemi socio-politik përfundimtar. Besimi se duke rritur dijen e tij njerëzimi mund ta ribëj botën, duke çrrënjosur urinë, varfërinë dhe tiraninë, në ditët tona është ngushtësisht i asociuar me promovimin mbarëbotërorë të demokracisë – qoftë edhe me dhunë nëse është e nevojshme. Siç ka argumentuar edhe Gray, “rënia e krishterimit dhe ngritja e utopizmit revolucionarë shkojnë së bashku . Kur Krishterimi u refuzua, shpresat e tij eskatologjike nuk u zhdukën. Ato u ndrydhën, vetëm për tu kthyer më pas si projekte të emancipimit universal”[3]

Sidoqoftë, në kohën tonë, ideali progresiv është përballur me realitete të ashpra, të tilla si kriza ekonomike dhe ajo ekologjike, përhapja e armëve të shkatërrimit në masë dhe përpjekja për të sosur burimet si një burim në rritje konflikti. Shekulli i XX i dha një goditje të rëndë shpresave se politika mund të jetë mjeti i emancipimit. Vizionet antiutopike të George Orwell-it (1948) dhe Aldous Huxley-it, “Brave New World”, duket se janë më të besueshme për imagjinatën bashkëkhore se çdo besim tjetër utopik. Gray sugjeron se një pseudo-religjion i shkencës ka zëvendësuar politikën si mjeti kryesor i aspiratave progresiste, me “fundamentalistët shkencorë” që premtojnë “shpëtim” përmes teknologjisë dhe zhdukjen eventuale të sëmundjes, varfërisë dhe madje edhe vdekjes.[4] Duke hedhur poshtë këto nocione fantastike, Gray, ndonëse vetë ateist, argumenton se besimi i krishterë sipas së cilit dija njerëzore mund të ketë pasoja si pozitive ashtu edhe negative është më afër së vërtetës se sa besimi naiv në progresin e pafundmë.[5] Ai argumenton se njerëzimi në tërësi nuk mund të jetë plotësisht racional, dhe as nuk përmirësohet moralisht, siç ka treguar edhe historia e dhunshme e shekullit të XX. Neglizhohet fakti që për shkak të natyrës njerëzore shkenca dhe teknologjia do të kenë gjithnjë pasoja të dëmshme si edhe të dobishme:

“Progresi dhe vrasja masive shkojnë paralelisht. Ashtu siç shifrat e njerëzve të vrarë nga uria dhe murtaja kanë rënë, kështu edhe vdekja nga dhuna është rritur. Ashtu siç shkenca dhe teknologjia kanë përparuar, kështu [ka përparuar] edhe aftësia në vrasje. Ashtu siç shpresa për një botë më të mirë është rritur, kështu është rritur edhe vrasja në masë.[6] … Nuk ka treg për të vërtetën se shumë nga problemet tona janë në fakt të pazgjidhshme. Ndërsa feja dikur na mundësoi të tolerojmë këtë fakt vështirë, sot ai është bërë pothuajse diçka e papërmendur”[7]

Problemi për humanistin sekular është fakti se ideja e progresit dhe e përmirësimit moral të njerëzimit duket gjithnjë e më shumë e paarsyeshme dhe në kundërshtim me logjikën e shëndoshë. Thelbi i kundërshtimit progresist është t’i konceptosh qeniet njerëzore si kafshë të nxitura nga shtysat biologjike, dhe gjithashtu [në të njëjtën kohë] të besosh se ne mund të kemi sukses në projektin racional për të përmirësuar botën. Duke marrë parasysh perspektivën darviniste, Gray arrin shpejt në pohimin se “një pikëpamje vërtet naturaliste e botës nuk lë asnjë hapësirë për shpresë sekulare”[8], sepse në fund të fundit darvinizmi nuk parashtron asnjë mekanizëm teleologjik që mund të dërgoj në një përmirësim cilësor, për të mos thënë në një përsosmëri, të jetës njerëzore. Sidoqoftë, nocioni se mund të ekzistojnë aspekte të natyrës njerëzore që janë të shurdhëta ndaj arsyes dhe reformës është e patolerueshme për mentalitetin progresist. Si duhet shpjeguar atëherë besimi i vazhdueshëm në proges? Gray sugjeron një arsye për joshjen jetëgjatë të idesë së progresit:

“Për burrat dhe gratë e ditëve të sotme një besim irracional në proges mund të jetë i vetmi kundërhelm ndaj nihlizmit…Ata besojnë në të jo për shkak të bindjes së vërtetë, por nga frika e zbrazëtisë që do të mbizotërojë nëse do të hiqet dorë nga shpresa për një të ardhme më të mirë. Besimi në progres është antidepresivi (prozaku) i klasave intelektuale”[9]

Kësisoj, humanizmi sekular e gjen veten të shtrënguar të zgjedhë ndërmjet pretendimeve kontradiktore të arsyes dhe ndjenjës, ndërmjet të një koncepti pothuajse fetar [progresit] që duket gjithnjë e më shumë i pambështetur, dhe një “realizmi” të akullt shkencor që është vazhdimisht i përndjekur nga fantazma e nihilizmit. Megjithëkëtë, me Perëndimin bashkëkohorë të shqyer ndërmjet triumfalizmit dhe dyshimeve të thella rreth vetes, ideja e progresit duket se ka të ngjarë të vazhdojë, ndonëse në një formë të zhvendosur . Sepse, siç ka sugjeruar edhe Philip Rieff, janë të pakta ato ide që janë kaq lëvduese/lajkatuese për përfytyrimin tonë për vetveten:

“Ne besojmë se dimë diçka që paraardhërsit tanë nuk e dinin: se mund të jetojmë të lirë deri në maksimum, duke kënaqur të gjitha ndjenjat tona – përveç ndjenjës së të kaluarës – si barbarë pa kujtesë, të ndershëm dhe miqësorë, të gjithë në një Eden teknologjik”[10]

 

Përktheu: Rezart Beka

 

[*] Fragment i shkëputur nga eseja “From Humanism to Nihilism: The Eclipse of Secular Ethics” (CMC Paper nr. 6).

 

 

 

 

[1] Herbert Spencer quoted in Philip Rieff, The Triumph of the Therapeutic, University of Chicago Press, 1987, f.7

[2] Robert Nisbet, History of the Idea of Progress, Transaction Publishers, New Brunwëick, 1994, f.4

[3] John Gray, Black Mass: Apocalyptic Religion and the Death of Utopia, Allen Lane, London, 2007, f.28

[4] John Gray, Heresies, Granta Books, London, 2004, f. 65, 70

[5] Ibid, f.70-71

[6] John Gray, Straë Dogs: Thoughts on Humans and Other Animals, Granta Books, London, 2002, f.96

[7] Gray, Heresies, f.56

[8] Gray, Straw Dogs, f.xii

[9] Gray, Heresies, f.3

[10] Rieff op. cit. f.4

Comments

Your email address will not be published. Required fields are marked *