E-Zani

Komuniteti gej ka reaguar para disa kohësh ndaj ankesës që Forumi Musliman i Shqipërisë i drejtoi Ministrit të Drejtësisë Eduard Halimi, ku i është kërkuar të mos i dalë në mbrojtje komunitetit LGBT. Të dyja shoqatat kryesore të komunitetit gej, Ambasada Pink dhe Aleanca LGBT kanë reaguar ndaj kësaj letre, si dhe deklaratës së bërë nga Forumi Musliman për këtë çështje duke e trajtuar këtë reagim si një shkelje flagrante të të drejtave të njeriut.

Në letrën drejtuar ministrit Halimi, forumi shkruan:

“Disa pseudo-probleme po amplifikohen pa të drejtë nga disa drejtues institucionesh, duke i bërë të shfaqen si çështje alarmante, që kërkojnë zgjidhje të menjëhershme, duke i ngritur në nivelin e kritereve të domosdoshme për vazhdimin e rrugës së Shqipërisë në proceset integruese për në Bashkimin Evropian, e duke eklipsuar problemet e vërteta të shoqërisë shqiptare. Shprehim indinjatën tonë të thellë në lidhje me qëndrimet e mbajtura së fundi nga ana e institucionit të Avokatit të Popullit, e në mënyrë të veçantë nga titullari i këtij institucioni, z. Igli Totozani, në lidhje me të ashtuquajturin problemi i homofobisë. E theksojmë, në mënyrë të veçantë nga titullari i institucionit, pasi vërejmë një ekses të pajustifikuar nga ana e tij, në lidhje me këtë çështje. Interesimi dhe vëmendja e jashtëzakonshme e z. Totozani në lidhje me sa më sipër kalon edhe parashikimet më largpamëse të ‘shtresës’ që ai mëton të mbrojë, çka nuk është vërejtur tek paraardhësi i tij, a thua se profesori i nderuar, të cilin ka zëvendësuar nuk e ka kryer detyrën e tij siç duhet në këtë aspekt”

Ndër të tjera, në letër kërkohet që ministri Halimi “të mos lejojë që pasionet e një individi apo edhe të një grupi të vogël njerëzish të shkaktojnë zemëratën e pjesës më të madhe të popullsisë, duke pasur parasysh propagandimin e devijimit seksual të këtij komuniteti”.

Aleanca LGBT, – duke iu drejtuar Komunitetit Musliman, për shkak të një keqkuptimi të shkaktuar nga Gazeta Shqiptare, e cila e ka botuar letrën, sikur ajo vjen nga KMSH, – ka dhënë qendrimin e saj duke pohuar se “në një vend demokratik nuk sakrifikohen të drejtat e minoriteteve, për asnjë arsye. Populli shqiptar ka zgjedhur tashmë të jetojë në një vend demokratik, ku njerëzit respektohen e ku të drejtat e kujtdo mbrohen me ligj”. Më tej, në deklaratën e Aleancës thuhet:

“Ne i kujtojmë Komunitetit Musliman se në vende të qytetëruar në vitin 2013, nuk mund të bësh një hierarki të të drejtave. Të drejtat e njeriut janë njësoj e të panegociueshme, ashtu siç, për shembull, ne mendojmë se edhe e drejta e femrës muslimane për të mbajtur shami është e panegociueshme. Sigurisht, dikush mund të thoshte se “kemi probleme të tjera”, por ne sërish mendojmë se po, kemi probleme shumë por edhe të drejtat e muslimanëve duhet të jenë pjesë e axhendës së debatit publik dhe institucional në respect të të drejtave të shprehjes dhe lirisë së besimit.”

Gjithashtu, Aleanca vëren se është gabim që kërkesa ti drejtohet Ministrit të Drejtësisë ndaj Avokatit të Popullit, pasi ky i fundit nuk është në varësi të kësaj ministrie:

“I tërheqim vëmëndjen Komunitetit Musliman se nuk mund t’i drejtohet ministrit të Drejtësisë për t’u ankuar për Avokatin e Popullit. Ky i fundit është një institucion kushtetues, që do të thotë se edhe teorikisht edhe ligjërisht qëndron në një shkallë më të lartë në hierarkinë shtetërore dhe institucionale. Besojmë se kjo duhet të jetë një lapsus i pafalshëm për komunitetin musliman: Avokati i Popullit përgjigjet para Kuvendit, jo para ministrit.”

Gjithashtu edhe Avogati i Popullit, i pyetur nga mediat ka dhënë një përgjigje të tillë pas botimit të letrës:

“Unë u befasova se nuk e kuptoj dot nga ana institucionale pse i janë drejtuar ministrit të Drejtësisë se institucioni i Avokatit të Popullit është institucion i pavarur dhe i hapur. Ne jemi të hapur të dëgjojmë të gjitha këndvështrimet që vijnë nga shumë institucione dhe nga komuniteti mysliman dhe janë të mirëpritur e të respektuar cdo këndvështrim.

Në një vend demokratik nuk kemi vetëm qytetarë dhe nënqytetarë. Por janë të gjithë qytetarë, të gjithë të barabartë qytetarë të një vendi qofshin shqiptarë apo të huaj që gëzojnë të drejta. Dhe komuniteti i LGBT nuk janë nënqytetarë. Janë qytetarë dhe nuk mund t’ua mohojmë një pjesë të të drejtave që i gëzon shumica. Sikurse mbetem një luftëtar i qytetarëve rom, i grave që dhunohen, i njerëzve që përmbyten dhe nuk kompensohem, i njerëzve që ngujohen, mbetem i pacënueshëm në idetë demokratike dhe evropiane dhe në mbrojtje të të drejtave të komunitetit LGBT”.

Nga ana tjetër, Ambasada Pink ka reaguar në mënyrë radikale ndaj kësaj letre të cilën e ka interpretuar si një përpjekje për të kriminalizuar homoseksualitetin, e rrjedhimisht edhe komunitetin gej:

“Ambasada PINK / LGBT Pro Shqipëri ka mësuar me keqardhje për letrën e hapur të Forumit Mysliman Shqiptar drejtuar Ministrit të Drejtësisë Z. Eduard Halimi, ku kërkohet kriminalizimi i homoseksualitetit dhe dënohet puna e institucioneve të pavarura kushtetuese, ashtu siç është Avokati i Popullit apo edhe institucioneve të tjera në mbrojtje të të drejtave të njeriut në emër të dogmave fetare dhe me pretendimin absurd se ky është vullneti i pjesës më të madhe të popullsisë.

Kjo letër, pavarësisht se nuk përbën herën e parë që ky Forum diskriminon hapur të drejtat LGBT dhe lufton kundër tyre, është gjithsesi shqetësuese sepse ajo tregon qëndrimin e pandryshueshëm të dogmës ndaj çështjeve të orientimit seksual dhe identitetit gjinor, pavarësisht fakteve të shumta shkencore, sociale dhe kulturore që vërtetojnë se orientimet seksuale hetero, homo dhe bi-seksuale ashtu si edhe identitetet gjinore trans kanë bashkë-ekzistuar me njeriun në çdo periudhë e në çdo epokë.

Ky qëndrim, të cilin Forumi Mysliman Shqiptar pretendon se e mban në emër të të gjithë komuniteteve fetare, në fakt është unik vetëm i këtij Forumi, e cila është përgjegjëse edhe për protestat e realizuara në 17 Maj 2012 kundër komunitetit LGBT dhe të disa faqeve dhe grupeve me mesazhe dhune dhe urrejtje ndaj komunitetit LGBT në Facebook dhe faqe të tjera. Edhe pse komunitete të tjera fetare nuk janë shprehur asnjëherë pro çështjeve LGBT apo atyre të minoriteteve seksuale ato nuk kanë qenë asnjëherë nxitëse të urrejtjes dhe diskriminimit e aq më pak të kriminalizimit të qindra-mijëra qytetarëve shqiptarë.

Ky grupim nuk mund të pretendojë të përfaqësojë të gjithë myslimanët e Shqipërisë e aq më pak të gjitha komunitetet fetare dhe opinionin publik në Shqipëri. Ky grup nuk mund të pretendojë as të përfaqësojë ata qindra persona LGBT myslimanë, apo të besimeve të tjera, të cilët shumë shpesh, për shkak të këtyre qëndrimeve absurde dhe të pashoqe e gjejnë veten të mbërthyer në dilema dhe nën presion social që ve në pikëpyetje besimin e tyre dhe i detyron të mohojnë ekzistencën dhe ndjenjat e tyre në këmbim të një jete hipokrite dhe të mbushur me gënjeshtra.”

Në fakt, ndërsa deklarata e Aleancës LGBT, përpiqet të jetë më e matur dhe më korrekte në gjuhën e përdorur, kjo e Ambasadës Pink, është një gjuhë e papranueshme dhe e pasaktë. Pikë së pari, Ambasada Pink nuk ka asnjë të drejtë dhe asnjë logjikë t’u kërkojë feve të ndryshojnë dogmat. Pandryshueshmëria e dogmës fetare, nuk mund të rrëzohet me llafe deklaratash për qendrime mbi seksin. Fete që ne kemi në Shqipëri janë dukuri mijëra-vjeçare dhe ato nuk mund të ndryshojnë as në bazë të spekulimeve shkencore, që ndryshojnë çdo vit, siç janë ato mbi homoseksualitetit, shumica e të cilave janë të instrumentalizuara nga axhenda gej. Por, te paktën, meqeë merret ekskluzivisht me këtë çështje, Ambasada Pink duhet të dijë se nuk ka një studim përfundimtar që të argumentojë në mënyrë të pakontestueshme tezat që kjo lëvizje mbron. Ndaj, nuk mund t’u kërkohet njerëzve të ndryshojnë, kur nuk kemi të dhëna të sigurta mbi teorinë që mbrojmë. Ne kemi trajtuar në në shkrime të mëparshme studimet kundër tezave gej, të cilat mund ti gjeni këtu.

Nga ana tjetër. Forumi Musliman nuk ka kërkuar të kriminalizohet homoseksualiteti dhe nuk shohim ndonjë kërkesë për të miratuar ndonjë ligj, për ta shpallur atë vepër penale, siç e paraqet kjo shoqatë. Gjithçka që kërkohet prej këtij forumi, – paçka rezervave që kemi në mënyrën sesi artikulohen kërkesat, të cilat i kemi shprehur edhe më parë, – është që shteti shqiptar të mos bëhet mbështetës i një komuniteti duke tjetërsuar parimet shoqërore ekzistuese. Shteti nuk mund t’i shërbejë një kauze, që kërkon t’i imponojë perceptimet e veta morale të gjithë pjesës tjetër të shoqërisë. Komuniteti gej duhet të mësojë dhe të bindet se (ashtu siç ata kërkojnë të bindin shoqërinë se ka njerëz që jan gej dhe duhet ta flemë mendjen) ka njerëz që nuk e pëlqejnë homoseksualitetin sepse e konsiderojnë atë një problem shoqëror dhe për këtë duhet ta flemë mendjen gjithashtu. Ky komunitet duhet të kuptojë se këta njerëz kanë të drejtë të shprehin mosaprovimin e tyre për këtë (sigurisht pa diskriminuar dhe dhunuar askënd), e njëkohësisht kanë të drejtë t’i kërkojnë shtetit të mos bëhet palë me kauza të tilla që promovojnë sjellje që ata i konsiderojnë problematike.

Duhet të kuptojmë se ka njerëz që kanë një tjetër përfytyrim për shoqërinë nga ai që ka komuniteti gej, dhe nëse ata pretendojnë të mbrojnë lirinë dhe të drejtat e njeriut, duhet të mësojnë se shumë njerëz do të jenë gjithmonë kundër pikëpamjeve të tyre. Më e pakta që duhet të bëjë shteti shqiptar, është të jetë neutral ndaj palëve, dhe jo të bëhet instrument i pakicave të tilla, për t’iu imponuar pjesës tjetër të popullsisë. Aleanca dhe z. Totozani kanë të drejtë kur shprehen se ankesat ndaj Avokatit të Popullit nuk mund të bëhen në Ministrinë e Drejtësisë, por kjo nuk rrëzon rezervat ndaj veprimtarisë së këtij institucioni. Iniciativat e Avokatit të Popullit, për t’i imponuar Ministrisë së Arsimit përfshirjen e pikëpamjeve të këtij komuniteti në kurrikulat shkollore, përbëjnë një imponim ndaj shoqërisë, përbëjnë dhunim të së drejtës tonë për të patur një sistem arsimor neutral në lidhje me këto pikëpamje. Shteti nuk mund t’u imponojë fëmijëve tanë bindjet e një komuniteti të caktuar, të kontestuara nga një pjesë e mirë e shoqërisë. Shteti duhet të jetë ndërmjet palëve, dhe jo të mbajë anë, e aq tepër, shteti nuk mund të vihet kundër shoqërisë së vet, duke iu imponuar shumicës.

Ashtu siç Aleanca LGBT kërkon prej Komunitetit Musliman të respektojë laicitetin e shtetit, duke mos ndërhyrë në punët e qeverisë, gjithashtu forumi ka të drejtë të kërkojë që komuniteti gej të mos ndërhyjë në punët e shtetit dhe të respektojë barazlargimin e tij prej çdo ideologjie dhe të mos imponojë perceptimin e vet në qeverisje. Reagimi i Forumit është pasojë e kapjes së shtetit nga axhenda gej, duke parë ditën për diell, që institucionet shtetërore po shndërrohen në instrumente të kësaj axhende.

Gjthashtu do të donim t’i kërkojmë Forumit Musliman, por edhe çdo grupimi tjetër, të tregohet i kujdesshëm në formulimin e reagimeve në tema të tilla, të cilat, duhet thënë se janë shumë delikate, pasi prekin një mpleksje të komplikuar problematikash, në fusha të tilla si ajo e të drejtës, moralit, kulturës, shoqërisë, modernitetit, raportit midis individuales dhe kolektives, privatesh dhe publikes, intimes dhe shoqërores etj. Të gjitha këto kërkojnë ndërhyrje shumë të holla, për të mos rënë në gabime që krijojnë keqkuptime të pashëndetshme për debatin.

E-zani i naltë ka qenë një zë i fortë reagues ndaj këtij problemi, duke ofruar disktume, me të cilat mendojmë se i kemi shërbyer sadopak kthjelltësisë së këtyre temave. Do të vazhdojmë ta trajtojmë këtë debat me vëmendjen që meriton, larg çdo tifozllëku e fryme revolucionare, por, ashtu siç duhen trajtuar problemet e kësaj shoqërie, me ftohtësi, kujdes, realizëm e objektivitet. Mbi të gjitha, qendrimet tona kanë qenë kategorikisht kundër gjuhës së urrejtjes, e cila mendojmë se nuk i shërben asnjërës prej palëve. Ne reagojmë ndaj fenomenit dhe jo ndaj njerëzve pasi brendësinë e çdo njeriu e gjykon Zoti. Gjuha e urrejtjes nuk përputhet me parimet që ne mbrojmë dhe ajo nuk është aspak qëllim i reagimeve tona. Pjesëmarrja jonë në këtë debat buron nga përgjegjësia jonë qytetare dhe për këtë arsye nuk mund prodhojmë probleme më të mëdha se ato që kritikojmë.

E-Zani i Nalte

E-zani

Debati i zhvilluar në TV Klan mbi projektin e Xhamisë së Madhe, rishtroi një diskutim të cilin e kemi zhvilluar gjerësisht në faqen tonë. Shumë prej pikëpyetjeve dhe rezervave që ne dhe komentuesit në këtë blog kemi ngritur ndaj projektit të ri, u shtruan në studio nga debatuesit, gjë që na krijoji për herë të parë mundësinë të njohim edhe qëndrimet e Komunitetit Mysliman për to, të cilat natyrisht nuk ishin në lartësinë e duhur. Përveç z. Redi Shehu dhe z. Fabian Zhilla, të cilët diskutuan pikëpamjet e tyre individuale, personi i vetëm që kishte tagrin institucional për të mbrojtur dhe përfaqësuar projektin nuk ofroi ndonjë vizion të qartë mbi mënyrën sesi është konceptuar xhamia në raport me të gjithë problemet e parashtruara.

Na vjen mirë të pohojmë se shumë prej kritikave tona të diskutuara në këtë forum u shtruan edhe nga një intelektual i angazhuar në problemet e urbanistikës së kryeqytetit si Fatos Lubonja. Kjo tregon se rezervat tona nuk kanë qenë në ajër apo të motivuara negativisht kundër KMSH-së, siç edhe u akuzuam në mungesë të argumenteve në mbrojtje të projektit, por ato patën të njëjtën gjatësi vale edhe me njerëz të tjerë, krejt të ndryshëm nga ne, e krejtësisht jashtë të qenit i përfshirë në debatet tona, siç është z. Lubonja. Kjo do të thotë se, të paktën parimisht, këto diskutime mbështeten mbi një logjikë të pranueshme. Ashtu siç kemi vënë në dukje edhe ne, Lubonja u shpreh gjatë debatit se projekti nuk është aspak i përshtatshëm, se nuk i përgjigjet aspak peizazhit urbanistik ku bën pjesë, se varros të gjithë zonën arkitekturore ku ngrihet duke u shfaqur si ciklop në mes të ndërtesave të tjera dhe gjithashtu se stili arkitekturor i tij nuk adreson kohën dhe vendin ku jetojmë, por përpiqet të imitojë stile të vjetra, që nuk mundet dhe nuk ka kuptim të ribëhen në kohë të sotme.

Ndërkohë, përgjigjet e z. Aga ndaj këtyre kritikave ishin të tipit: këto janë mundësitë tona dhe nuk është faji ynë për këtë. Për sa i përket faktit që ky stil arkitekturor nuk i përgjigjet zhvillimeve të kohës, dhe se ngjan më shumë me xhami të vjetra turke, të cilat vlejnë si objekte muzeale, por jo si vepra të sotme arkitekturore, Aga u përgjigj se ky është projekti që duan besimtarët dhe se kështu janë xhamitë në Ballkan. E vlerësojmë përpjekjen e KMSH-së për të përfshirë qytetarët e saj në vendimmarrje, gjë që duket se nuk e bën për çështje thelbësore që lidhen drejtpërdrejt me përfaqësimin tonë si bashkësi, por kjo është një çështje që nuk zgjidhet me vota. Arkitektura është një fushë ku gjithmonë janë vlerësuar risitë dhe që nuk ka lidhje me frymën demokratike. Nuk mund të ketë popull arkitekt që përcakton se cili do të jetë stili arkitekturor i xhamisë. Përfshirja e qytetarit në vendimmarrje të tilla bëhet vetëm duke i hapur rrugë një debati të gjerë publik, por për këtë, kushti parësor është transparenca dhe informimi i publikut.

Përveç kësaj, përcjellja e mendimit të qytetarit në vendimmarrje do të kërkonte minimalisht një gjykim të mbështetur në alternativa. Nuk mund të thuash se  ke respektuar vullnetin e qytetarit për sa kohë nuk i ke dhënë atij mundësi zgjedhjeje dhe për sa kohe gjendemi mbi një projekt të vetëm që na serviret në momentin e fundit si fakt i kryer. Për sa kohë xhamia u projektua në mënyrë arbitrare dhe nuk pati asnjë konkurs, ku studio të ndryshme të viheshin në garë për të sjellë projektin më të mirë, qytetarët mbeten pa mundësi zgjedhjeje. Mbi të gjitha nuk është e vërtetë që xhamitë në Ballkan janë kështu siç paraqitet në projektin e KMSH-së. Turqia është e mbushur me xhami, ku mund të gjesh të materializuar të gjithë historinë e arkitekturës moderne, që nga baroku e rokokoja, deri tek ato të sotmet. Gjithashtu, në qytete si Sarajeva kemi eksperimente shumë interesante xhamish ku tradicionalja vjen mjaft natyrshëm në një formë moderne, apo së fundmi, edhe rastin e xhamisë së re të Zagrebit, një projekt krejtësisht bashkëkohor, ndoshta më i madhi tashmë në Ballkan.

Me të drejtë Lubonja ngriti edhe shqetësimin për dyqanet që projekti parashikon të ketë në kat të parë. Ai u shpreh se dyqanet nuk shkojnë për një objekt të tillë kulti, dhe se ato të kujtojnë të kundërtën e arsyes pse ngrihet ky objekt, duke shkatërruar kumtin që ai përcjell. Përgjigja e z. Aga ishte se kjo bëhet për shkak se Komuniteti Mysliman ka nevojë për fonde, për mirëmbajtjen e xhamisë. Kjo përgjigje tregon paradoksin e këtij projekti. Teksa KMSH-ja ndërton një projekt gjigand, duke thyer edhe parimet urbanistike të estetikës, vetëm e vetëm pse kërkon të dëshmojë fuqinë e vet, apo qoftë edhe madhështinë e fesë që predikon, nga ana tjetër ajo ndërton dyqane për të gjeneruar fonde për mirëmbajtjen e kësaj xhamie, duke dëshmuar njëkohësisht pafuqinë e saj për ta mbajtur atë projekt që synon ta shfaqë me madhështi.

Ky debat na vjen tashmë shumë i vonuar, duke i humbur vlerën. Do të ishte mirë që ai të zhvillohej që në embrion të këtij projekt, që vetë KMSH-ja të kishte mundësitë të merrte në konsideratë rezervat, sugjerimet dhe kritikat. Për këtë do të ishte e udhës që vendime të tilla të rëndësishme të jenë sa më transparente, sa më të hapura ndaj publikut dhe mbi të gjitha kultura e konkurrimit duhet të jetë model i panegociueshëm në çdo gjë, nëse pretendojmë të kemi një institucion që funksionon mbi bazë të meritokracisë.

E-Zani i Nalte

Sheh Abdullah bin Bejah

Pyetje: Im shoq punon për një kompani në Londër. Ai i kërkoi eprorit të tij që ta lejonte të shkonte të falte xhumanë ditën e Premte. Eprori i tij refuzoi dhe im shoq nuk ka mundësi të shkoj të falë xhumanë. Cili është gjykimi në një situatë të tillë? A ka ndonjë gjë që mund të bëhet për të plotësuar faljen e humbur?

Përgjigje: Falja e së Premtes është obligim sipas Kuranit dhe thënieve të Profetit, paqja dhe bekimi i Zotit qoftë mbi të.

Thuhet në Kuran: O ju që besuat, kur bëhet thirrja për namaz, ditën e xhumasë, nxitoni për aty ku përmendet Allllahu (dëgjojeni hutben, faleni namazin), e lini shitblerjen, kjo është shumë më e dobishme për ju nëse jeni që e dini. (62:9).

Profeti Muhamed, paqja dhe bekimi i Zotit qoftë mbi të, tërhoqi vëmendjen tek lënia e faljes së të Premtes [pa një arsye të vlefshme] duke na thënë se ai që lë tre falje të së Premtes, “Zoti do i vulosë zemrën.” Për rjedhojë, pjesmarja në faljen e së Premtes është e obligueshme.

Gjithsesi, na duhet ta shohim këtë rast duke patur ndër mend se bashkshorti i kësaj gruaje është i pamundur të gjejë punësim tjetër përvec se duke punuar për këtë njeri. Për këtë arsye, probabilisht, ai është i justifikuar [për mos vajten në faljen e së Premtes] me kusht që ai nuk ka mundësi të gjejë punë tjetër. Kësisoj, [në këto kushte], ai është i justifikuar për mos vjajtjen në faljen e së Premtes dhe duhet të falë katër rekate gjersa të gjejë një punë tjetër.

Kjo është si na duket kjo cështje në lidhje me këtë situatë bazuar në rendin e përfitimeve dhe dëmeve, se falja e së Premtes zëvendësohet nga falja e drekës dhe se dijetarët lejuan njerëzit të mos shkojnë për faljen e së Premtes për shkak të breshërit, shirave të rrëmbyera, sëmundjes, dobësisë e kështu me rradhë. Referojuni për më tej shjegimeve të Imam Halil el Maliki ku shkroi: “Arsye për mos vajtje [në faljen e së Premtes]: baltë ekstreme, shira, leprozë, i sëmuri dhe ai që është i zënë me përkujdesjen për të sëmurët dhe të dobëtit” dhe kjo cështje përfshihet në sa më sipër.

Zoti e di më së miri.

e-zani.com ka autorizimin e Sheh Abdullah bin Bejas për përkthimin në shqip të shkrimeve dhe opinioneve të tij.

E-Zani i Nalte

Edison Ceraj

Sipas Titus Burchkardt-it, substanca e artit është bukuria. Në termat e fesë islame, kjo është një cilësi hyjnore dhe, në këtillësinë e saj, ka një aspekt dyjar: në botë është pamja; është veshja që mbështjell qenien e bukur dhe gjërat e bukura; ndërsa te Zoti, sakaq, apo në vetvete, ajo është bukuri kullueshmërisht e brendshme; është cilësia hyjnore, që, mes të gjitha cilësive hyjnore të manifestuara në botë, risjell ndër mend më drejtpërdrejt Qenien e kulluar.

Pikërisht në sajë të përkujtimit dhe përmendjes së Qenies lindi dhe u zhvillua arti islam; si një zgjatim apo mëshirim i vetë Islamit apo i të vërtetave që ai synon të përçojë te njerëzit. Duke pasur parasysh këtë, mund të pohojmë se nuk është e vërtetë ajo që shkruan më pas po Burchkardt-i: “Ishte, në fakt, braktisja e mjedisit primitiv arab dhe përballja me trashëgiminë artistike të popujve të pushtuar apo të konvertuar që e bëri të nevojshme lindjen e një arti përshtat Islamit dhe që e bëri të mundur që kjo të ndodhë.”[1] Nuk është e vërtetë, pasi arti islam buroi dhe u shfaq natyrshëm, pra pashmangshëm, – natyrisht në rrethana të caktuara dhe të ndryshme nga njëra hapësirë islame në tjetrën – si një nevojë për të demonstruar të Vërtetën edhe me këtë gjuhë, ndryshe nga arti europian apo perëndimor në përgjithësi që është në kërkim të saj. Pikërisht për këtë arsye arti perëndimor është aq i ndryshëm nga lindori; sepse kanë qëllime të ndryshme; sepse i qasen krejt ndryshe njeriut dhe jetës.

Përpara se të ndalemi te kuptimi dhe shprehja e artit islam, pra te estetika islame, e shohim të udhës dhe madje të pashmangshme të ndalemi në krye te transcendenca hyjnore, pasi është pikërisht kjo (besimi, konceptimi dhe veprimi sipas saj) që bën dallimin ndërmjet Islamit dhe feve apo besimeve të tjera, dhe për rrjedhojë është po çështja e transcendencës ajo që e bën artistin musliman dhe veprën e tij të ndryshme nga artisti jomusliman dhe vepra e tij.

Përballja me transcendencën

Letërsia greko-romake ka njohur parimin e hyjnizimit përmes idealizmit. Në këtë proces, konkretja (një qenie njerëzore ose një objekt në natyrë) ndahej prej shembullit apo konkretizimit të vet individual me qëllimin për të përforcuar cilësitë e saj. Kur këto cilësi kishin arritur shkallën më të fundit të mundshme, objekti paraqitej si ai që natyra duhej ta prodhonte dhe dëshironte ta prodhonte, por që nuk ia kishte dalë ta bënte përmes ngurrimit dhe njëmijenjë përpjekjeve të saj. Në këto përpjekje ajo mund të kishte pasur vetëm sukses të pjesshëm. Arti është më i aftë se natyra; në të, artisti mund të prodhojë, por kurdoherë dështonte ta bënte këtë. Vepra e artit, për këtë arsye, nuk është një imitim i natyrës, siç mendonte Platoni; e as që është ky një përgjithësim empirik prej asaj që është e dhënë në natyrë. Është a priori, e kështu, transcendente apo hyjnore, duke qenë se është produkt i një procesi idealizimi të zbatuar deri në shkallën më të plotë e përfundimtare.[2]

Perënditë e Greqisë së lashtë nuk ishin realitete transcendente, as krejtësisht e ontologjikisht tjetër gjë përveçse natyrë. Ata ishin prodhim i të njëjtit proces idealizimi, të zbatuar prej gjenisë njerëzore. Ata ishin njerëzorë, që të gjithë tepër njerëzorë; qejflinj, ngurrues, urrejtës, dashurues, komplotistë e kundër-komplotistë kundër njëri-tjetrit; përfaqësues të çdo aspekti të personalitetit njerëzor, të çdo force të natyrës, prej të cilës ata ishin idealizimi përfundimtar.[3]

Këto perëndi bashkëpunon me heronjtë apo me njerëz që kishin një pozitë të caktuar në shoqëri, për të arritur kështu një qëllim i cili ishte projektim i dëshirës njerëzore për të zotëruar diçka, për të ngadhënjyer apo për të mbërritur te një ideal që përthyhej te tokësorja si tepër tokësor. Kështu njerëzorët i zotëronin perënditë, pavarësisht të papriturave që këta të fundit u caktonin, pasi edhe këto të papritura për njerëzorët rrëfeheshin nga poetët si domosdoshmëri e vendosjes së një dallimi apo kufiri të “pamundur” ndërmjet të epërmes dhe të poshtmes.

Kur skulptori i paraqiste ata në mermer apo poeti në vetëzbulimin e tij dramatik, çdo njeri që kuptonte gjuhën belbëzuese të natyrës do të thërriste: “Po, pikërisht kjo është ajo që natyra ka dashur të thotë!” Ky është natyralizëm dhe lashtësia klasike ishte shembulli më i mirë i tij. Ndaj dhe është mashtruese e çorientuese të flasësh për transcendencë në lashtësinë greko-romake. Do të ishte më mirë të flitej për imanencë. Imanenca kërkon natyroren, korrekten dhe empiriken, për arsye se ajo është një përmasë e kësaj. Ajo nuk e shmang konkreten, për arsyen se është një idealizim i natyrores, dhe pa natyroren ajo nuk mund të arrihet. Kjo është edhe arsyeja se pse arti i Greqisë dhe i Romës është figurativ; dhe interpretimi i figurave të caktuara në art, apo portretizimi, është në nivelin më të lartë. [4]

Evropa e rigjeti trashëgiminë e saj të lashtësisë dhe u rivu në zotërim të saj pas një mijëvjeçari, në kohën e Rilindjes. Gjatë atyre njëmijë vjetëve, Krishterimi u përpoq nën një estetikë të trazuar dhe të errët, e cila gërshetonte elementet e trashëgimisë greke me disa elemente të asaj semite. Rrjedhimi qe Bizanti,  arti i të cilit nuk u ngrit kurrë përtej ilustrimit. Pika më e fortë e artit bizantin, pra, ikona, ishte jo-natyraliste në formë (e kështu, pra, semite, në ndjekje të trashëgimisë çifute) dhe natyraliste në përmbajtje, për arsye të ideve diskursive që ajo shprehte në figura apo drejtpërdrejtë në titujt që u caktoheshin figurave prej artistit. Elementi semit u shkund tej prej artistëve të Rilindjes, që prodhuan imazhe të Jezuit, të Marisë, të Atit e të shenjtorëve në përputhje me kuptimet e krishtera që u njiheshin atyre, drejtpërdrejtë përmes vetë figurave, në stilin e Greqisë së lashtë.

Megjithëse autoritet e Krishterimit, në fillim, e dënuan natyralizmin si kthim në paganizëm/idhujtari, ata u pajtuan me të, më në fund, për arsye të lidhjes së hyjnisë me natyrën, implicite në mishërim. Që nga ajo kohë, arti i Krishterimit ka qenë kryesisht figurativ dhe idealizues. Duket se kjo u pa si e kënaqshme, pasi transcendenca në mendjen e të krishterit nuk shtronte kurrë kërkesa që arti figurativ të mund të mos i përmbushte. Pra, krejt ndryshe nga mendja e muslimanit, që pranonte transcendencën absolute të Hyjnisë, siç lexojmë në Kuran: “Asgjë nuk i shëmbëllen Atij. Ai i dëgjon të gjitha dhe i sheh të gjitha.” (42/11)

Siç e vëmë re, ndryshe nga i krishteri, muslimani pranon transcendencën e plotë dhe absolute të Hyjnisë. Pra, kjo nuk mund të pajtohej në asnjë mënyrë me imanencën e zbutur që toleronte shprehjen e hyjnisë në figura, pasi Zoti nuk ishte “tjetër” veç të natyrshmes, përveç idealizimit të Tij përfundimtar. Realiteti përfundimtar, për të cilin merakoset muslimani, prej të cilit mundohet, vullnetin e të cilit ai është gjithmonë në kërkim për ta gjetur, urdhrit të të cilit ai mundohet kurdoherë që t’i bindet dhe përmendjen e të cilit e ka kurdoherë në buzë nga mëngjesi gjer në mbrëmje, në thuajse çdo fjali, është një realitet transcendent, thelbi dhe përkufizimi i të cilit është se ai është krejt tjetër nga i gjithë krijimi, qoftë kjo pjesa e dukshme dhe e zbuluar e krijimit, qoftë pjesa e padukshme apo e pazbuluar e tij. Duke qenë se ky realitet qëndron në anën tjetër të krijimit, ai është “krejtësisht tjetër” dhe i papasqyrueshëm prej asgjëje në krijim. Por ndryshe nga çfarë kanë bërë çifutët, që, pikërisht për këtë arsye kanë hequr dorë krejtësisht nga përpjekja për estetikë, duke mëtuar se transcendenca hyjnore nuk lejon hapësirë për arte pamore, artisti musliman i pranonte artet pamore dhe u njihte atyre si detyrë të parë të shpallurit se natyra nuk është një mjet artistik.[5]

Si stilizimi, ashtu edhe idealizimi e tjetërsojnë të natyrshmen dhe konkreten. Po nëse idealizimi tjetërson aq sa për ta bërë më të natyrshëm, më përfaqësues të gjinisë së vet, stilizimi e tjetërson aq sa ta mohojë konkreten bashkë me gjininë e vet. Stilizimi e shndërron natyrën në një mënyrë të tillë, sa të mohojë natyrshmërinë e saj. Vetëm figura e stilizuar sugjeron atë që i përket figura. Figura është zbrazur nga përmbajtja e saj dhe mbetet një guaskë, përdorimi i së cilës është për të shprehur mohimin. E njëjta gjë është e vërtetë për figurat njerëzore dhe të kafshëve, për hardhinë, gjethen dhe lulen në artet e Islamit. Stilizimi i tyre është mënyra e artistit musliman për t’i thënë jo natyrës, shembullit të saj konkret dhe formës së saj ideale. Ideja se asgjë në natyrë nuk përbën një mjet të përshtatshëm për shprehje artistike, që është qëllimi i dukshëm i të gjithë artit pamor islam, është i barasvlershëm me pjesën e parë të dëshmisë së besimit, në të cilën pohohet se nuk ka të adhuruar me të drejtë përveç Zotit. Ashtu sikurse teologjia islame, që na ka treguar se asgjë, absolutisht asgjë në natyrë nuk është Zot, apo hyjnore në ndonjë mënyrë (i gjithë krijimi është krijimi dhe, si i tillë është profan), ashtu edhe artisti musliman, në shprehjen e tij estetike, na tregon se asgjë në natyrë nuk mund të përbëjë një shprehje të Hyjnisë.[6]

Sa më shumë që artisti musliman është përsosur në stilizim, aq më shumë ka feksur në të mendimi se transcendenca e Zotit kërkonte më shumë sesa stilizim nëse ajo duhej të shprehej me sukses në estetikë. Kështu, ai zbuloi se tërësia e natyrës mund të mohohet en bloc nëse ai e braktiste stilizimin e objekteve natyrore dhe u rikthehej figurave gjeometrike. Këto janë krejt e kundërta e natyrës për mënyrën si ajo kuptohet prej nesh. Në të vërtetë, ato qëndrojnë në një përfundim logjik të procesit të stilizimit, ku stilizimi i vreshtit, i kërcellit, i gjethes dhe i lules arrin qëllimin e tij përfundimtar. Të ngresh figurën gjeometrike në mjet të vetëm të arteve pamore është një vendim krejtësisht në përputhje me dëshminë La ilahe il-la Allah. Në tërësinë e krijimit nuk ka asgjë që të jetë Allah apo që të jetë pjesë e Allahut apo që, në çfarëdo mënyre, të jetë e shoqëruar me Allahun.

Qëllimi i artit islam

Duke pasur parasysh çfarë trajtuam në pjesën e parë të këtij studimi, vijmë në përfundimin se i gjithë arti islam është manifestim i të Vërtetës, le të themi, një ndër zgjatimet e saj që synon përherë njeriun, dhe si i tillë ai ta përkujton e ta përmend vazhdimisht atë dhe, përsëri si i tillë, arti islam shfaqet si një përkthim në gjuhën pamore i të vërtetave që burojnë nga Kurani dhe Tradita e Profetit Muhamed. Pikërisht së këndejmi i vjen frymëzimi dhe pikënisja artistit musliman.

Duke qenë se Zoti është Krijuesi i çdo gjëje, – nga hiçi (ex nihilo) – pa ekzistuar më parë asgjë përveç Tij, del që – sipas Islamit – qëllimi i krijimit në përgjithësi dhe i njeriut në veçanti është njohja dhe adhurimi i Zotit. Kështu që, natyrshëm, synimi i artit islam është dhe mbetet përçimi i këtij mesazhi ndër njerëz.

Në Kuran lexojmë: “Xhindet dhe njerëzit i kam krijuar vetëm që të Më adhurojnë.” (Edh-Dhārijāt, 56) Kësisoj, edhe vetë arti kthehet në një adhurim për artistin musliman, pikërisht duke marrë në konsideratën qëllimin, ashtu siç thuhet në një thënie të Profetit:

“Çdo vepër është (gjykohet) sipas qëllimit.”

Në këtë pikë lypsen thënë dy fjalë në lidhje me nocionin e adhurimit.

Dihet që në fenë islame e ashtuquajtura ndarje ndërmjet sferës fetare dhe asaj laike përbën një shtrembërim të madh, që ka shkaktuar keqkuptime vërtetë problematike në raportin e njeriut me Zotin, e për rrjedhojë edhe në raportin tonë me njëri-tjetrin. Sipas Islamit e gjithë jeta mund dhe duhet t’i kushtohet Zotit, dhe në këtë mënyrë çdo vepër e veprimtari që mund të bëjë njeriu shndërrohet në adhurim përmes qëllimit.

Ja se çfarë lexojmë në Kuran në këtë kontekst: “Thuaj: ‘Në të vërtetë, namazi im, kurbani im, jeta ime dhe vdekja ime, i përkasin vetëm Allahut, Zotit të botëve. Ai nuk ka asnjë ortak. Kështu jam urdhëruar dhe unë jam i pari që i nënshtrohem Atij’.” (El-Enʿām)

Pra, jeta dhe vdekja i kushtohen Zotit: domethënë, çdo gjë. Por, gjithherë duke pasur parasysh një parim tjetër të Islamit, se “qëllimi nuk e justifikon mjetin”, siç ndodh me hebrenjtë. Si qëllimi ashtu dhe mjeti përmes të cilit përmbushet qëllimi duhet të jenë brenda kornizave që orienton Kurani dhe sidomos Profeti, që është përkthyesi par excellence i Kuranit në realitetin e jetuar.

Një herë, në kohën e Profetit, këtu e mbi katërmbëdhjetë shekuj të shkuar, një hebre i drejtohet si me shpoti njërit prej shokëve të Profetit, duke i thënë se “ai Profeti juaj po u mëson edhe sesi të hyni në nevojtore”. – Po – ia kthen ai – na mëson si të hyjmë në nevojtore e deri si të drejtojmë shtetin.

Me pak fjalë, në këtë kuptim e gjithë jeta e njeriut mund të kthehet në adhurim, duke ia përkushtuar Zotit çdo frymëmarrje.

Prandaj, për sa më sipër, në shumë prej veprave të artit islam anekënd botës islame nuk i gjejmë emrat e autorëve, pasi merret si e mirëqenë se këto vepra dëshmojnë Zotin, dhe si të tilla janë adhurime vetjake të artistit, dhe përderisa ia ka kushtuar Zotit, s’ka pse të vihet emri, pasi mjafton që e ka shkruar atë te Zoti i tij i Gjithëdijshëm, që është në dijeni për çdo ngjyrë e formë që i përkushtohet.

Sigurisht kjo nuk nënkupton që artistit nuk duhet ta vendosë emrin në veprën e tij; fjala është për një fenomenologji të këtij arti, e cila hedh dritë drejt thelbit, dhe është pikërisht marrëdhënia me këtë të fundit që bën disa dallime të holla në dukje brenda një sfere  të gjerë veprimi.

Pikërisht në këtë kuptim arti islam nuk mund të përcaktohet si abstrakt, pavarësisht se ky i fundit është frymëzuar prej tij.[7] Përkundrazi, arti islam është thellësisht dëshmues dhe si i tillë duhet kundruar.

Duke ndërhyrë në sipërfaqe të caktuara, të jashtme apo të brendshme, të cilat janë krejtësisht asnjanëse e në një farë mënyre pa jetë, artisti musliman gjallëron ambientin në mënyrën e vet, pasi ajo që na rrethon ka shumë rëndësi se çfarë është e se si është, duke qenë se njeriu krijon një marrëdhënie të vazhdueshme me të; aq më tepër vendi i lutjeve/ritualeve (xhamia) dhe vendi ku jetojmë (shtëpia).

Në këtë mënyrë, pothuajse çdo gjë që e rrethon njeriun i dëshmon atij për Zotin, ashtu sikundërse ndodh në natyrë, ku çdo gjë pa përjashtim është në vendin e vet dhe kryen një funksion të caktuar, që nga perspektiva islame kjo nënkupton nënshtrim/adhurim ndaj Zotit.

Pra, kemi të bëjmë me një gjuhë pamore teleologjike[8], e cila rreh përkujtimin e njeriut, mu sepse njeriu është ajo qenie e sprovuar[9] me liri, që do të thotë se mund të dalë nga kori universal, duke shfaqur kështu mosbindje, ose mund të harrojë – meqë e tillë është qenia njerëzore – gjendja e cila është edhe më komplekse se vetë mosbindja.

Prandaj arti islam konfirmon lirinë e njeriut përmes dëshmisë përkujtuese që i shtron përpara, të cilës edhe mund të mos i përgjigjet, por e rëndësishme është që u përmend. Fundja vendimet janë vetjake, e rrjedhimisht edhe fati i tillë mbetet.

Mimesis-i ose imitimi krijimit

 “Nëse do, merr një pasqyrë dhe mbaje nga të katër anët.”[10]

Nëse imitimin e fuqisë krijuese, të cilën e ka ndaluar Profeti (krijesat me shpirt), do e bartim në gjuhën e estetikës, do përballemi me konceptin e mimesis-it, që ka përcaktuar themelin e kulturës perëndimore pasgreke dhe pasrilindëse. Për mimesis-in mund të themi se është një teori artistike, që në qarkun e përcaktuar nga Aristoteli në veprën e tij të njohur Poetika ka shërbyer si baza e të gjitha teorive refleksive deri në ditët e sotme.[11]

Qëndrimi i parë i ndërgjegjshëm kundër mimesis-it artistik është shprehur nga Platoni. Alegori a shpellës, e cila përvijohet te libri i shtatë të veprës së tij Republika, shpalos një rend të tërësishëm gjërash. Njerëzit jetojnë si robër të prangosur, që i kanë kthyer shpinën diellit. Hijet e njëpasnjëshme të gjërave të vërteta bien në murin përballë, ndërsa robërit i marrin hijet për të vërteta, si vetë realiteti i njëmendët. Nëse një prej robërve do lihej i lirë, dhe do kthente shpinën, së pari do i merreshin sytë e më pas do fillonte të shihte të vërtetën. Atëherë, do kuptojë se “është dielli ai që mundëson stinët dhe vitet. Edhe botën e dukshme është dielli ai që e rregullon. Burimi i gjithë asaj që sheh ai dhe shokët e tij në shpellë është dielli”. [12]

Hijet nga alegoria e shpellës që mashtruan robërit, janë të dhëna që në botën e perceptuar nga ndjenjat nuk kanë të bëjnë fare me të vërtetën. Mbi këtë botë mashtruese ekziston një botë idesh, të cilën mund ta perceptojmë vetëm përmes arsyes, që përbën botën e vërtetë. Në kontekstin e një rendi idetë radhiten nga poshtë lart. Më e epërmja është ideja e së mirës, e cila në alegorinë e shpellës përfaqësohet me diellin. E mira ngërthen në vetvete të gjithë sistemin.

Te libri i dhjetë i Republikës, rendin në fjalë Platoni e ka zbatuar edhe në estetikë. Meqë bota e perceptuar nga ne nuk ka të bëjë me të vërtetën, artet e bazuara në parimin e mimesis-it ofrojnë imitimin dytësor të ideve, pra nuk u qasen ideve drejtpërdrejt, por gjithnjë përmes një ndërmjetësi.

Fjala vjen, në tokë ka shumë tavolina dhe karrige, por të gjitha tavolinat dhe karriget bëjnë pjesë në kategorinë e këtyre dy ideve. Ustai që bën tavolinën dhe karrigen, përpiqet t’i endë të tjerat sipas ideve të këtyre dy objekteve. Po mirë, po piktori që pikturon tavolinën dhe karrigen, çfarë bën? S’do mend që bën pamjen e këtyre dy objekteve në kushte të caktuara dhe imitimin e imitimit. Pra, ai imiton ato që ka bërë ustai, të cilat janë po imitim. Kësisoj, piktori nuk është imitues i së vërtetës, por i së dukshmes; sepse tavolina ofron pamje të ndryshme nga këndvështrime të ndryshme. Vetë Platoni është i mendimit se artet e bazuara te mimesis-i nuk mund të pasqyrojnë të vërtetën. Mimesis-i nuk pasqyron botën e ideve, që është e vërtetë, por botën e hijeve, të cilën e perceptojmë përmes shqisave. Në qoftë se artisti kthehet prapa, si ai robi në shpellë, dhe sheh të vërtetën, do heqë dorë menjëherë nga mimesis-i.

Por, ja që Aristoteli nuk mendonte kështu. Sipas tij, gabimi më i madh i mësuesit të tij ishte përfytyrimi i një bote idesh të ndarë nga gjërat. Nëse idetë janë thelbi i gjërave, atëherë si mund të mendohen të ndara prej gjërave!? Gjërat ekzistojnë si forma, kurse idetë janë brenda tyre. Aristoteli, nisur nga kjo pikë, arrin në përfundimin se gjërat përbëjnë ekzistencë objektive. Te gjërat ekzistojnë elemente përbërëse të cilat mendimi i ndan, por, në fakt, nuk janë të ndara. Nga këto elemente, më e rëndësishmja është “substanca”, ose “shpirti”. Nga ana tjetër, materia përbën mbështetjen e detyrueshme të idesë. Ashtu sikurse për të folur për konceptin e bukurisë duhet të ekzistojë ideja e së bukurës, po ashtu, për të folur për bukurinë e gjërave duhet të ekzistojnë gjëra të bukura.

Siç vihet re, Aristoteli nuk e koncepton si Platoni estetikën e tij, domethënë, mbi një ide transcendente të së bukurës, por mbi objekte dhe vepra artistike të veçanta. Ai e vlerëson artin si pasqyrim të qenieve konkrete, si imitim të tyre. Qysh në fillim të Poetikës, ku trajton çështjet e artit, thotë se arte si epi, tragjedia, poezia me ditirambe e të tjera, bazohen te mimesis-i. Të gjithë artin grek mund ta interpretojmë në bazë të parimeve të Poetikës.[13]

Megjithëse veprat e Aristotelit janë përhapur në Perëndim nga muslimanët, – duke u përkthyer së pari prej tyre nga greqishtja klasike drejt arabishtes, ku më pas do të përktheheshin edhe në shumë gjuhë të tjera – teoria e mimesis-it nuk gjeti vend asnjëherë në botën islame, sigurisht duke lënë mënjanë disa përjashtime krejt të pakta, ku gjithsesi edhe ato kishin prirjen për t’i dhënë një përmasë islame teorisë, gjë që u dëshmua e pamundur.

Thelbi i mimesis-it, siç shprehet Andre Bazin, nuk është gjë tjetër përveçse “dëshira psikologjike për ta zëvendësuar botën e jashtme me diçka të ngjashme”.

Për artistin musliman, bota e jashtme është ashtu siç është, pasi të tillë e ka krijuar Krijuesi, dhe mbi të gjitha ajo është e pajisur me një telos, i cili do përmbushet, sidoqoftë. Por, çështja është se sa i bashkëngjitet kësaj përmbushjeje edhe qenia më e veçuar në të, pra njeriu.

Në një rast Kurani na tregon se si reflekton qenia kur del nga prangosja me harresë, pikërisht kur kjo qenie i drejtohet Qenies duke thënë: “Zoti ynë, ti nuk e krijove më kot gjithë këtë!”

Pra, Zoti nuk është tërhequr diku mënjanë për të lënë universin po mënjanë, as nuk ka hyrë në (këtë) historinë tonë për t’u vetëflijuar për ne dhe as nuk ka vdekur për të na lënë të vetëm, sikurse ka ndodhur dhe ndodh në mendimin dhe mendësinë perëndimore.

Së këndejmi edhe mimesis-i, meqë bota/natyra na qenka e rastësishme, pa qëllim (telos), ajo mund të ndërrohet; ligjësitë dhe pamja e saj mund të ndryshojnë si të duam ne, meqë kjo është e vetmja pronë e mundësi që kemi.

Prandaj dhe arti islam shfaqet gjithherë në harmoni me natyrën, pasi, ashtu si kjo e fundit, ai i bën lavd Qenies si përkujtim për qeniet.

Pikërisht ky është telos-i i natyrës dhe i njeriut si i përkohshëm në të.

E-Zani i Nalte

Njohja e vlerave dhe meritave të munguara

Bled KOMINI

Ardhja e demokracisë dhe ndryshimet e para pluraliste sollën me vete edhe ndryshimin e vetëdijes sociale, kulturore e fetare për popullin shqiptar. E kaluara e hidhur komuniste dhe shtypja e madhe që pësoi populli jonë gjatë diktaturës pothuajse pesëdhjetë vjeçare, krijuan një stereotip social që kulmoi me “njeriun e ri”. Në fakt ky “njeri i ri”, nuk ishte gjë tjetër vetëm se një produkt i diktaturës më të shëmtuar në botë. Për fatin e mirë, shqiptarët e rrëzuan diktaturën komuniste njëzet e dy vjet më parë, ndërsa produkti i saj më i shëmtuar, “njeriu i ri”, mbeti.

Mbetjet e regjimit komunist vijuan të ndjehen edhe pas viteve ’90. Mos njohja e vlerave të vërteta sociale, atyre historike si dhe atyre kulturore e fetare, bëri që populli ynë të vuaj edhe pas viteve ’90, mungesën e modeleve të shëndosha dhe pozitive, prej të cilave ai do të frymëzohej për të ndërtuar shoqërinë e vlerave dhe demokracisë. Njëherazi nëpërmjet këtyre modeleve frymëzimi edhe tranzicioni do të ishte më i paqtë dhe më i shpejtë.

Në ditët që shkuan të festimeve mbi 100-vjetorin e Shpalljes së Pavarësisë dhe ngritjes së flamurit tonë kombëtar në Vlorë u ndërmorën shumë iniciativa, festime e dekorime të figurave të ndryshme vendore e kombëtare. Megjithëse disa patriotë dhe figura të shquara që kanë spikatur dhe janë stigmatizuar për punën e tyre gjatë kohës që kanë qenë gjallë, jo vetëm që nuk u dekoruan por emri i tyre as që u përmend. Sakaq shqiptarë dhe besimtarë të mirë që kanë dhënë një kontribut të vyer, që nga momenti i ngritjes së flamurit të pavarësisë në Vlorë dhe në shumë qytete të tjera, si dhe në vitet e më pasme, dallojnë emrat e H. Vehbi Dibrës, H. Sherif Langut, H. Ali Korçës, H. Ismail Ndroqit, H. Ibrahim Repishtit, H. Ibrahim Dalliut, H. Xhemal Naipit, H. Kadri Prishtina etj., asnjë prej tyre nuk u përmend në të gjitha festimet.

Asnjë prej këtyre hoxhallarëve patriotë, të cilët nuk e ndanë nga jeta e tyre binomin “Fe e Atdhe”, nuk mori qoftë edhe një medalje të zakonshme si mirënjohje e këtij kombi për të gjithë atë punë të kryer në dobi të Shtetit Shqiptar dhe të Çështjes Kombëtare.

I gjendur në qerthullin e dilemës mbi faktin se a duhet reaguar apo jo që këto figura të zënë vendin e merituar, vendosa të shkruaj disa reshta fillimisht si blatim për figurën, veprën dhe personalitetin e tyre. Mirëpo kurmi i krijimtarisë së tyre më obligoi që përveç shkrimit të ngre dhe zërin në disa media, se kjo punë nuk duhet lënë me kaq. Evidentimi dhe më pas ndjekja e hapave për njohjen e meritave të munguara është vetëm njëra nga etapat që duhen ndjekur në lidhje me këto personalitete.

Fatkeqësisht përpjekja institucionale ka munguar tërësisht gjatë këtyre viteve. Kësaj i është shtuar dhe doza e injorancës që ka shoqëruar shpeshherë ndërrimet në administratën shtetërore si dhe atë të institucioneve që kanë lidhje me trashëgiminë kulturore, duke humbur dhe atë grusht të pakët specialistësh që ja thoshin në lidhje me të kaluarën. E duke qenë se janë institucionet ato që duhet të përkujdesen për këto figura historike dhe të rëndësishme për vendin tonë, kjo përpjekje institucionale ka qenë pothuajse jo ekzistuese, gjë e cila ka shpënë në “amortizimin” e informacionit dhe lënien në harresë të tyre.

Sot pas dy dekadash e gjysmë kohe post-komuniste, një pjesë e madhe e figurave historike dhe atyre që kanë dhënë një kontribut të madh për shoqërinë shqiptare për vite me radhë dhe të cilat u përdhosën dhe u vranë si në të gjallë dhe në të vdekur prej regjimit komunist, pa dashje ose dhe me qëllim, janë harruar dhe kujtimi i tyre ruhet vetëm prej një dore historianësh dhe dashamirësish.

E gjej me vend të them se pa kontributin e këtyre figurave, historia e popullit tonë dhe ajo e qytetit të Tiranës nuk do të kishte qenë ajo që ishte dhe në të njëjtën kohë qytetaria do të kishte humbur pjesën e saj më vitale. Të flasësh për besimin në Shqipëri dhe në veçanti për komunitetin e besimtarëve mysliman shqiptar është një vështirësi e dyfishtë. Në radhë të parë, vështirësia vjen nga rrjedha historike. Kjo pasi shumë figura të ndritura janë zhdukur nga faqet e historisë ose më e vogla pasojë është se kontributi i tyre është minimizuar në maksimum dhe e tërë kjo erdhi prej dhunës ideologjike dhe institucionale të ushtruar nga partia-pushtet (komuniste).

Në radhë të dytë vështirësia vjen se ato figura të ndritura që dhanë jetën e tyre janë tashmë të ndara prej nesh dhe në shumicën e tyre kanë shkuar tek Krijuesi. Kështu burimi i njohurive për të kaluarën mbetet në dokumentet që ata kanë lënë, ose në kujtesën e bashkëkohësve të tyre.

Ajo çfarë ne në ditët tona perceptojmë si një identitet shqiptar nuk është më pak sesa një përzierje influencash, të cilat filluan që në kohërat e Perandorisë Romake deri në fundin e Perandorisë Bizantine e asaj Osmane. Një fakt i mirënjohur, i cili gjithashtu është riafirmuar dhe në rrethet akademike pas rënies së komunizmit si dhe nga personalitetet më të shquara të kulturës sonë e më gjerë, është që influencat më të fuqishme në kulturën dhe identitetin tonë derivojnë (për mirë apo për keq) nga kohërat osmane.

Këto influenca të fuqishme shihen kudo, si në folklorin tonë, në ritualet sociale të jetëve tona të përditshme, në perceptimet tona të së shenjtës, në urbanizimin dhe arkitekturën e qyteteve tona dhe gjithashtu të gjuhës dhe terminologjisë sonë. Me fjalë të tjera, këto influenca i kanë dhënë formë vetë memories sonë kolektive dhe na kanë ndihmuar të krijojmë identitetin kulturorë shqiptar. Ky identitet është një nga shumë identitetet post-osmane që lulëzuan pas rënies së Perandorisë Osmane. Në territoret shqiptare, ku maxhoranca e popullatës janë myslimanë, ky identitet post-osman, kontribuoi me shumë figura të shquara që dhanë jetën e tyre për pavarësinë e vendit tonë dhe formimin e shtetit shqiptar. Një pjesë e madhe e këtyre figurave dhanë një kontribut të rëndësishëm në jetën qytetare, duke u kthyer në pishtarë për të përhapur vetëdijen se ne jemi shqiptarë dhe myslimanë në të njëjtën kohë.

Prej këtyre figurave një pjesë e madhe e tyre u përfshinë dhe në jetën sociale e kulturore duke mbështetur qeveritë e ndryshme që erdhën pas Pavarësisë. Ata i gjen kudo; mësues të shkëlqyer, përhapës të gjuhës shqipe, eruditë, bashkiakë e kryebashkiakë, ekonomistë, historianë, politologë etj. Pavarësisht kontributit që dhanë, regjimi komunist zgjodhi metodën më të egër për të zhdukur ndikimin e tyre, atë të eliminimit fizik dhe fshirjes nga memoria sociale. Ishte pikërisht ky eksperiment i cili sot ne na ka krijuar boshllëqe të mëdha në kujtesën kolektive si dhe në pasjen e modeleve të shkëlqyera për shoqërinë tonë. Në këtë pikë shtrohet një pyetje: Çfarë duhet të bëjmë për të rikthyer kujtimin e tyre dhe për t’i njohur ato vlera që ju mohuan për dekada të tëra me radhë?

Po i përgjigjem kësaj pyetjeje, me shpresën se përgjigjia mund të shërbejë si një busull për të orientuar ata që duan të japin një kontribut sado të vogël në këtë fushë. Mendoj se nevojitet vetëm një ndërgjegjësim më i madh social mbi këto figura, të cilat kanë shërbyer me ndershmëri sa ishin gjallë dhe për sa janë të vdekur. Ky ndërgjegjësim do t’i shërbejë më pas modeleve të munguara hera-herës ose të zhdukura të harmonisë dhe bashkëjetesës fetare. Për më tepër ata do t’i shërbejnë gjithashtu edhe brezave të rinj si një model intelekti, erudicioni, përgjegjshmërie, besimi dhe humanizmi.

Të gjitha këto modele gjenden në krizë në ditët e sotme, për këtë arsye jo vetëm këto personalitete, por të gjithë ata që kanë dhënë të njëjtin kontribut duhet të trajtohen me respekt dhe mirënjohje për atë që lanë pas.

E-Zani i Nalte

Doan Dani

 Është më e vështirë shpërbërja e paragjykimeve se sa shpërbërja e atomeve

Albert Einstein     

Peticionit me pretendime mesianike, të hartuar dhe firmosur nga disa intelektual me synim pengesën e influencës së politikës turke në ri-shkrimin e historisë shqiptare, i duhet njohur vlera pozitive e pretekstit: çdo ndërhyrje politike është fatale për shkencën e memories kolektive dhe kjo konsiderohet paradigmë. Duke lexuar në vazhdim përmbajtjen e peticionit dalin në pah një sërë paradigmash të tjera me efekte po aq negative sa diktati i politikës, qoftë edhe asaj vendëse. Hartuesit, më shumë se nga ndërhyrja e politikës, duken të kompleksuar nga vetë evolucioni i natyrshëm i një shkence, të cilin në heshtje e maskojnë me logjikën e termit “ri-shkrim”. Në këtë mënyrë, parimisht, historiografia shndërrohet në shkencë ekzakte, e karakterizuar nga pandryshueshmëria, që do të thotë se «Ne tashmë “njohim» çdo gjë rreth funksionalizmit të asaj periudhe dhe «kjo “njohje” duhet të qëndrojë e paprekur». Paradoksalisht, konceptimi i historiografisë si shkencë në funksion të ideologjive përbën edhe urën lidhëse mes pretendimeve dypalëshe në peticion: të kritikëve dhe të kritikuarve.      

Citimi i Aristotelit tek peticioni – amicus Plato, sed magis amica veritas – është një lustër hipokrizie po të mendosh se çfarë kanë shkruar një pjesë e firmëtarëve për Oliver Schmitt, me në krye kandidatin nobelist dhe kryeredaktorin e ‘Hylli i Dritës’. Në atë rast nuk vlejtën etika shkencore dhe përulja ndaj të vërtetës, e as respekti ndaj studiuesit, por, si përherë, cenimi i imagjinatës së trashëguar, fakt i cili automatikisht e shndërron historiografinë nga të paprekshme, siç kërkon peticioni, në të ndryshueshme sipas sindromës së margeritës, dhe pikërisht Ismail Kadare është treguesi më domethënës i saj.

Vetëm për një çast tek libri Mosmarrëveshja: mbi raportet e Shqipërisë me vetveten (2011) Kadare vlerëson studiuesin, pasi e ka stigmatizuar në format nga më tëndryshme, dhe konkretisht tek rasti «i librit të shkëlqyeshëm “Shqipëria venetike”» – siç e quan ai. Rëndësi ka që aty nuk cenohet dogma e besuar nga Kadare dhe replikuesit më agresiv që ai kurorëzon si historian tek libri në fjalë, ndërsa tek Skënderbeu po: i njëjti autor i dy librave vlerësohet në bazë të përputhjes së kërkimit të tij shkencor me të vërtetat e paracaktuara. Pra, vullneti i (disa) firmëtarëve që institucionet shtetërore «në emër të së vërtetës historike [duhet] të lejojnë historianët të bëjnë punën e tyre të pavarur shkencore, sipas parimeve dhe metodologjisë së shkencës historike dhe jo sipas interesave, urdhrave dhe vullneteve politikë të qeverisë së sotme të Turqisë», vlen vetëm për një kategori interpretimesh, ndërsa të tjerat janë vepra komplotistësh dhe «pseudohistorianësh». Nënkuptohet gjithashtu edhe përjashtimi i pluralitetit të interpretimeve, pasojë e cila trashëgohet nga regjimi i kaluar.

Megjithëse historiografia nuk reduktohet në ‘më pëlqen/s’më pëlqen’, aq më tepër kur përzgjedhja bëhet në varësi të pasionit ideologjik dhe interesave, sa herë që një studim del nga doktrina do të ketë intelektual shqiptar të gatshëm për të etiketuar «armikun e historisë» apo «të Evropës», që janë rezultat i metamorfozës semantike të parrudhës së trashëguar të «armiqve të popullit dhe të Partisë». Ky është treguesi më domethënës i vazhdimësisë së kordonit ombelikal me teorinë e «frikës kolektive» ndaj «tradhtarëve» e «armiqve të jashtëm» të sajuar në vitet e regjimit të Enver Hoxhës: kanë ndryshuar aktorët – në fakt disa vegjetojnë akoma, madje tani janë rehabilituar si Guru të nacionalizmit, pasi e kanë ndërtuar regjimin e djeshëm – por jo metodat. Dhe llogorja ndaj «armiqve të jashtëm» është vetëm njëri nga aspektet e tekstit të peticionit.

Të njëjtën metodë analitike Kadare përdor tek Mosmarrëveshja edhe mbi librin e Nathalie Clayer. Shkrimtari i kushton vëmendje vetëm dy elementëve: akuzës (komike) së «mbiemrit sllav të autores», që me sa duket përbën një mekanizëm të konsoliduar baltosje – e kjo u provua edhe me komentet mediatike ndaj referencave historike/sllave të Skënderbeut të Schmitt –, dhe nëntitullit të librit, «Lindja e një kombi me shumicë myslimane». Analiza e studimit të historianes Clayer reduktohet tek mbiemri i saj dhe tek titulli, por nuk mund t’i mungonte anatema: «”albanologët e rinj” e përsëritën provokimin me një tjetër përkthim, këtë herë të francezes Nathalie Clayer» (I. Kadare: 230).  Papërshtatshmëria me doktrinën e shndërron studimin në provokim.       

Në raste të tilla çdo lexues, sado indiferent, ndeshet me individ që nën petkun e “intelektualizmit” marrin përsipër rolin e iluministëve në histori, duke injektuar kulturën e «frikës nga armiku». Skena është klasike, përherë dualiste: nga njëra anë e Keqja, nga ana tjetër e Mira; ri-shkruesit e historisë dhe historia e shkruar. Po çfarë ka të shkruar kjo histori që nuk duhet ri-shkruar? Konkretisht, çfarë vizioni për të kaluarën bartin 127 intelektualët, nga të cilët vetëm 5 janë historian dhe asnjëri i periudhës osmane? Pikërisht këtu orbiton problemi kryesor, rreth burimit shkencor të qasjes historike të hartuesve të peticionit dhe të vetë interpretimeve historike.    

I tërë përshkrimi sintetik që peticioni i bën periudhës osmane paraqitet i tejmbushur me stereotipa të ndërtuara nga kombinimi i shkollës historike enveriste me mllefin fetar të metaforizuar si rrugëtim evropian. Mbijeton përfytyrimi konfliktual i asaj të kaluare, e cila, ndonëse 500 vjeçare, prezantohet në mënyrë simbolike si «histori qëndrese me në krye Gjergj Kastriotin», duke e reduktuar të kaluarën, për më tepër, tek raporti klasor. Në mbështetje të peticionit, madje deri diku edhe me keqardhjen që nuk është pjesë fizike e tij, historiani Paskal Milo e shpreh më sëmiri shkollën marksiste teksa pohon që «marrëdhënia mes Perandorisë Osmane dhe popujve të Ballkanit ka qenë ajo e shtypësve ndaj të shtypurve».

Nëse në të famshmin Les rois thaumaturges aftësia e Marc Bloch ishte «jo aq zgjerimi i diskutimit të një problemi politik, nëpërmjet bashkërendimit të njohurive sociologjike dhe psikologjike, se sa studimi i mentalitetit të asaj epoke», sot, pas gati një shekulli, përfaqësues të elitave shqiptare, për më tepër me aspirata evropiane, e zhysin të kaluarën drejt formatit të interpretimeve ekskluzivisht politike, ku raportet njerëzore reduktohen tek konflikti, sepse nëpërmjet këtij shpjegimi merr vlerë qëndresa dhe nëpërmjet aktit të qëndresës ngrihen barriera. Në ato pak raste që në historiografinë shqiptare, në raport me periudhën osmane, tentohet tejkalimi i fazës arkaike të qasjeve politike – madje me ndikime qartësisht marksiste – nëpër media zhurmon alarmi i lëkundjes së barrierave, mirëpo 5 shekuj nuk qëndrojnë vetëm mbi raporte politike dhe këto të fundit nuk mund të sheshohen nga konfliktualiteti.  

Teksti i peticionit, duke ndërthurur pohime të tipit «gjenocidin e Perandorisë osmane kundër shqiptareve», «vrasje, shfarosje, dhunë të vazhdueshme», «agresion kulturor që godet shtyllën kurrizore të kombit», «cenon ADN-në e kombit shqiptar», nga njëra anë fajëson kërkesat e politikës turke, e nga ana tjetër konsideron fatal, e për rrjedhojë të ndaluar, çdolloj reinterpretimi sipas modelit të Bloch, pasi përtej raporteve politike – por edhe brenda tyre – shpalosen fusha të tjera që normalisht janë të pakuptueshme në prani të kufinjve. Mund të kujtojmë një fragment nga prodhimtaria epike e popullit shqiptar, mbase me origjinë nga ato zona ku influenca osmane ishte shumë e reduktuar, dhe konkretisht dy vargje nga kënga Muji mbas deket, ku njëri nga bajlozët e radhës, në aleancë me «krajlit», pasi e ka kërkuar dhe zbuluar varrin e kreshnikut Gjeto Basho Muji e urdhëron: «çou, more turk, n’mejdan me m’dal / ndo ta çarti fenë e Muhametit» (V. Zoto: 372). Kjo hapësirë e ngushtë ka kondensuar ndikimin osman, traditën, armikun sllav dhe armikun që «del prej detit». Përtej përfundimeve të mundshme të sindromës së margeritës, kjo përbën një shfaqje të krijimtarisë popullore shqiptare të shndërruar në pavetëdije kolektive. E mirë ose e keqe, e hidhur ose jo, funksionale ose kundërprodhuese, kjo është krijimtari e pretenduar si autoktone, e në mos e tillë të paktën ka elemente sinkretizmi kulturor. Shkurt, është fakt.

Dhe si e zgjidhin hartuesit e peticionit aporinë e “barrierave me 1001 porta”? Me pohimin se «pashallarët, ushtarakët, zyrtarët apo shtetarët e lartë të Perandorisë Osmane [...] nuk kanë vlerë për historinë tonë kombëtare». E kur mohohen edhe faktet e pamohueshme të ndërveprimit brenda perandorisë, duke mos harruar, gjithashtu, se hartues e firmëtarë groposin kategorikisht çdo ndikim kulturor ose e stigmatizojnë atë si fatkeqësi, historiografisë nuk i ngelet tjetër përveç të vërtetës së relativizuar nga vullnetet personale të peticionit, që në këtë mënyrë vetëshndërrohet në Komision censure, megjithëse në parim është kundër veprimtarisë komisionere. Kërkesave për ri-shkrim peticioni i përgjigjet me kërkesa, ndërsa e vërteta e komisionit shtetëror përballet me të vërtetën e peticionit: me pak fjalë, citimi aristotelian zhvlerësohet totalisht dhe historia nëpërkëmbet jo vetëm nga politika, por edhe nga intelektual të cilët besojnë se mjafton qëllimi për të zëvendësuar të drejtën dhe kompetencat. Sigurisht që duke e spastruar «historinë tonë kombëtare» nga «zyrtarët [shqiptarë] apo shtetarët e lartë Perandorisë Osmane» ngelen mjaft kontribute të rëndësishme. Mirëpo, si mund të pretedohet kërkimi i të vërtetës me metoda shkencore kur njëkohësisht kjo e vërtetë shpallet publikisht e pavlerë?

E megjithatë, pikërisht në këtë zhvlerësim integrimi, Ardian Ndreca, njëri nga firmëtarët dhe ideatorët – me sa kuptohet nga gazetat –,  në reagimin e tij vetëkundërshtohet të paktën dy herë. Së pari, me të drejtë Ndreca pohon që «s’mund të harrojmë e të heshtim para faktit se Stambolli paguente damshpërblimet e luftës së humbun me rusët në Kongresin e Berlinit me toka shqiptare», por, meqenëse prej kohësh është edhe kritik historie, duhej të zgjatej pak në këtë fjali duke përfshirë edhe Fuqitë e Mëdha, të cilat detyronin Stambollin të paguante pikërisht me toka të banuara nga shqiptarë, pasi në këtë formë leximi të fakteve na lë të kuptojmë që autori ose nuk e njeh ngjarjen e cituar, ose e mjegullon atë: ose kundërshtohet kulti i të Vërtetës, i njohur nga peticioni si udhërrëfyes, e në gjuhën e Ndrecës quhet manipulim i realitetit, ose mungojnë kompetencat në fushën historike. Së dyti, Ndreca citon kalimthi Plavën e Gucinë, për t’i dhënë patos rrëfimit të raporteve dramatike mes shqiptarëve dhe Portës së Lartë. Është interesante se si ai sjell në kujtesën kolektive tragjedinë e këtyre dy vendeve dhe njëkohësisht firmos një peticion që nuk njeh rolin kombëtar të pashallarëve, kur udhëheqësi i mbrojtjes së Plavë-Gucisë ishte Ali Pashë Gucia, kur Lidhja e Prizrenit u themelua nga bejlerë e pashallarë, me tradita familjare e personale në shërbim të Stambollit, në hapësirat e një “medreseje”.  

Një tjetër organizator i peticionit, Ndue Ukaj, në artikullin Një histori pa të vërteta, përshkon metodat e kolegut të mësipërm. Ndikimet në historiografi i përkthen nënjë tentativë që «natyrshëm eliminon heronjtë e saj, duke e shpallur pikësëpari Gjergj Kastriotin, kaçak e cub», duke përforcuar avazin e “frikës kolektive”, që peticioni e shpreh në disa pika. Më shumë se me  etiketat «cub» e «kaçak», autori do t’i shërbente lexuesit duke shpjeguar burimin e tyre, pasi përpara se t’i adresohen politikës moderne turke ose «albanologëve të rinj»  – siç i quan Kadare – fare mirë mund të gjenden të rrëfyera me detaje tek Marin Barleti. Tek artikulli i Ukajt dhe tek peticioni koinçidojnë të paktën dy fakte.

Së pari, termi «pushtim» është i kudondodhur, madje do të thosha e ka pushtuar peticionin, sepse përdoret 8 herë, ndërsa termi «periudhë» në të vetmet dy raste përdorimi ndiqet ose ndjek termin «pushtim». Tani, duke u nisur nga fakti që peticioni udhëzohet nga «historia jonë [e] shkruar nga shqiptarë dhe të huaj», si dhe duke vënë re konsideratën e hartuesve ndaj arbëreshëve të Italisë «që u bënte promotorë të Rilindjes sonë kulturore dhe të identitetit kombëtar shqiptar», nuk mund të mos përmend se në librin Rapsodie d’un poema albanese, të mbledhur e botuar nga Jeronim De Rada, rreth 150 vite më përpara, kur konteksti mund ta lejonte përshkrimin romantik, tek parathënia e librit përdoret termi «sundim» dhe jo «pushtim». Edhe në një libër letërsie flitej me termin «sundim», ndërsa (sot) peticioni propozon te kundërtën dhe njëkohësisht të vërtetën shkencore.

Së dyti, koinçidenca e dytë gjendet tek emri i heroit tonë kombëtar. Ku fshihet e vërteta, e pretenduar si shkencore, dhe qëllimi, gjithashtu i pretenduar, atdhetarist në spastrimin e «Gjergj Kastriotit» nga «Skënderbeu»? As Papa nuk ia hoqi emrin Skënderbe; në ato pak momente që De Rada e citon në Rapsodie d’un poema albanese përdor ekskluzivisht këtë formë, natyrisht të modifikuar në «Skandyrbeccu, Skanderbeccu». Mendoj që spastrimi ndodh sepse për hire të «historisë» nuk lejohet të humbasë një fragment i rëndësishëm i «imagjinatës» i cili bart funksione ideologjike: është hipokrizi pastaj kur ai që kërkon triumfin shkencor në histori, paralelisht e minos atë në fuksion të imagjinatës dhe bindjeve personale. Në terma shkencor quhet deformim perspektiv, që nënkupton se çka ndodhet pranë vëzhguesit është më e qartë në raport me objektet në largësi, interpretimi i të cilëve ndikohet nga afërsia. Kjo vërehet edhe në interpretimet historike, në mënyrë të pavetëdijshme tek kultura e masës, ose me vetëdije tek ato individë (apo grupe) që kërkojnë t’ia përshtatin këndvështrimit personal realitetin e shkuar, duke e deformuar atë në funksion të nevojave. Historiografia shqiptare nga vitet ’20 e në vazhdim është zhvilluar mbi këtë deformim, me ose pa synime teleologjike. Nuk mund të anashkalohet fakti që teksti i peticionit buron nga të njëjtat deformime të shtresëzuara në vitet e regjimit të Enver Hoxhës, natyrisht të shoqëruara me disa modifikime, në dukje të pafajshme por realisht mjaft domethënëse.

Vërtetë peticioni, siç pohon Ndreca, «s’i përkiste mumieve të kohës së komunizmit», ato që firmëtari tjetër, Albert Nikolla, i quan  «historianët tanë», si koncept i «marrë nga vëllimet e diktatorit Hoxha» – pohon ai në Peticioni dhe “historianët tanë” – por nga ana tjetër teksti i peticionit atë model të manipuluar mbron si histori të shkruar. E këtu lind edhe një problem i ri. «Mumie» apo jo, ato janë/ishin historianë. Çështja është se ato që nuk janë historian dhe pasojnë metodën e «mumieve», mendojnë se kanë të drejtën e Komisionit mbikëqyrës? Përmbajtja e alternativës interpretative të peticionit kalon nga «mumia» në një stad regresiv historibërje.

E-Zani i Nalte

Enis Sulstarova*

Kundër diktatit të huaj

Nga fundi i muajit mars, një grup intelektualësh nga Shqipëria dhe Kosova, midis tyre edhe Ismail Kadare, botuan një peticion ku i kërkonin qeverive, parlamenteve dhe institucioneve të tjera të dy shteteve, që të ndalohej rishikimin e teksteve shkollore të historisë në Kosovë për pjesët që i përkasin periudhës osmane. Shkaku i peticionit ishin kërkesat e përsëritura të diplomacisë turke ndaj shtetit të Kosovës për të rishikuar bashkërisht pjesë të teksteve shkollore të lëndës së historisë për të dhënë një imazh të ndryshëm të osmaneve dhe turqve nga ai aktuali. Sipas disa politikanëve në Prishtinë, këto kërkesa kohët e fundit kishin kapërcyer edhe etikën normale diplomatike, duke u përjetuar si një lloj trysnie të pajustifikueshme për një çështje që nuk është jetike për marrëdhëniet miqësore e bashkëpunimin midis Kosovës e Turqisë dhe nuk përbën subjekt të së drejtës ndërkombëtare, por përkundrazi mund të interpretohet si një ndërhyrje në punët e brendshme të një shteti sovran. Në kushte kur kërkesat e kësaj natyre të një shteti janë këmbëngulëse dhe imponuese, ato dalin jashtë kuadrit miqësor dhe kthehen në diktat.

Fjalori i gjuhës së sotme shqipe e jep qartë kuptimin e fjalës diktat: «detyrimi që i bëhet një shteti më të dobët a një shteti të mundur nga ana e një shteti më të fortë a një shteti fitues për të pranuar kërkesa politike, ushtarake dhe ekonomike të padrejta; marrëveshje e pabarabartë ndërmjet dy shteteve, e cila përmban një detyrim të tillë». Edhe pse është një shtet i ri, Kosova duhet të përballojë dhe të kundërshtojë diktatet e jashtme nga cilado anë që të vijnë dhe për cilëndo çështje në dukje jothelbësore, por që përbën shkelje të sovranitetit dhe të sjelljes normale dhe paqësore të shteteve. Në radhë të parë, qeveritarët e Kosovës duhet t’i japin fund diktatit serb brenda shtetit duke ndalur bisedimet e pambarimta dhe të dëmshme që i kapërcejnë edhe kufijtë e Pakos Ahtisari. Në radhë të dytë, qeveritarët e Kosovës duhet të ndalin praktikën që është krijuar në këtë shtet (sikurse edhe në Shqipëri) të sjelljes së ambasadorëve të disa shteteve sikur të ishin guvernatorë të paemëruar aty. Formula diplomatike “i dërguar fuqiplotë” që rëndom përdoret për emërimin e ambasadorëve, kurrsesi nuk duhet marrë se ata janë fuqiplotë edhe për funksionimin e institucioneve sovrane të republikës. Sigurisht, Kosova (dhe Shqipëria) ka nevojë për ndihmën dhe përkrahjen e aleatëve, mirëpo kjo nuk mund të lejojë që dikush të diktojë politikat. Ai që mund të bëjë është vetë populli. Fatkeqësisht, në historinë e shkurtër të shtetit të Kosovës kemi parë se si për çështje thelbësore të sigurisë dhe të mirëqenies kolektive, politikanët në Kosovë i janë nënshtruar diktatit të diplomatëve dhe jo vullnetit të popullit.

Duke u kthyer te çështja e rishikimit të teksteve shkollore të historisë, nëse diplomatët turq, apo të tjerë, përpiqen të imponohen se si u duhet paraqitur historia kombëtare nxënësve shqiptarë, kjo duhet konsideruar si diktat dhe nuk duhet pranuar kurrsesi. Në këtë aspekt, në qoftë se institucionet qeveritare në Kosovë (dhe në Shqipëri) përkulen para diktatit, intelektualët tanë bëjnë shumë mirë që protestojnë dhe e orientojnë vëmendjen e shoqërisë për nga ky problem. Si reagim ndaj diktatit një peticion i tillë duhet firmosur. Vigjilenca për të mbrojtur dinjitetin dhe pavarësinë e institucioneve është detyrë jo vetëm e intelektualëve, por ata, për shkak të kapitalit kulturor që zotërojnë, janë në një pozicion më të favorshëm për të reaguar dhe bërë presion publik. Do të ishte mirë që vigjilenca intelektuale për të tilla probleme të vepronte kurdoherë dhe më të njëjtën forcë. U bë kaq vite që edhe Greqia bën presione të ngjashme për rishikimin e teksteve të historisë së Shqipërisë, ndërkohë që, me aq sa dimë, tekstet e historisë në Greqi vazhdojnë të përhapin gënjeshtrat për Vorio-Epirin grek dhe lënë në heshtje kontributin shqiptaro-arvanitas në historinë e atij vendi dhe faktin se Çamëria dikur banohej në shumicë nga shqiptarë dhe se atje janë kryer masakra dhe spastrime etnike. Për të dhënë një shembull tjetër, para disa vitesh, një ministër i mbrojtjes i Shqipërisë nënvlerësoi Luftën e Vlorës së vitit 1920, duke aluduar se italianët pushtues u tërhoqën vetë, me “mirëkuptim”, dhe jo të shtrënguar nga lufta e shqiptarëve. Reagime pati nga intelektualë dhe historianë për këtë rast, por jo të tilla që ta detyronin ministrin Arben Imami që të tërhiqte fjalët e veta apo të kërkonte falje, nisur edhe nga portofoli që ai mbante. Vërtet është e turpshme kur një ministër i mbrojtjes vë në dyshim aftësitë e popullit të tij për të mbrojtur atdheun!

Gjithashtu, në ditët që pasuan botimin e peticionit, shtypi i Kosovës përmendi një fakt shqetësues që kishte të bënte sërish me tekstet e historisë. Me bashkërendimin e Qendrës për Demokraci dhe Pajtim në Evropën Juglindore dhe me financim të Bashkimit Evropian është botuar në shqipe dhe në gjuhët e tjera të Ballkanit libri Kombet dhe shtetet në Evropën Juglindore. Libri është pjesë e një seti librash pune që supozohet se janë të shkruar nga historianë profesionistë pa bagazhin e stereotipave përkeqësuese dhe synojnë të ofrojnë një shikim të historisë së Ballkanit prej aspekteve të bashkëjetesës dhe perspektivës së ardhmërisë së përbashkët në BE. Libri u përurua në Prishtinë dhe Tiranë me pjesëmarrjen edhe të zyrtarëve të lartë të shteteve. Mirëpo në të ishte përfshirë Kosova si shtet i pavarur dhe simbolika e saj, siç duhej të figuronte përkrah shteteve të tjera. Kjo gjë u kalua lehtë si një gabim teknik, që do të ndreqet në botimet e ardhshme. Duke pasur parasysh se kanë kaluar 5 vite që nga pavarësia e Kosovës dhe se përgatitësit e autorët e librit e kanë pasur kohën e mjaftueshme për të mos lejuar kalimin e gabimeve të tilla, për më tepër në tekste që pretendojnë se janë të hartuar posaçërisht për të shmangur keqkuptimet midis popujve të Ballkanit, mendoj se duhej të kishte pasur një reagim publik, madje shumë më të ashpër se sa në rastin e peticionit të firmosur kundër diktatit turk. Ky rast nuk duhej kaluar lehtë dhe duhej hetuar se mos Kosova është flijuar enkas në këtë libër për të mos prishur humorin e Serbisë, Greqisë apo ndonjë vendi tjetër në rajon që nuk e ka pranuar realitetin e shtetit të ri. Minimumi duhej që pjesëmarrësit shqiptarë në këtë projekt të ishin distancuar prej librit dhe jo të merrnin pjesë në mënyrë pompoze në përurimin e tij.

Mosreagimet e intelektualëve dhe historianëve në raste të tilla, hedhin dyshimin se mos ka një përzgjedhje në dëshirën dhe nismat e reagimit ndaj shteteve të caktuara. Nëse ka një përzgjedhje të reagimit, kjo e komprometon rëndë statusin e intelektualëve që marrin pjesë në nisma të këtij lloji, sepse intelektuali duhet të priret nga denoncimi i padrejtësisë kurdoherë dhe kudo ku ndodh ajo, i prirë për të zbatuar të njëjtat vlera dhe kritere universale. Nisur nga sa shkruaj më sipër, pa paragjykuar statusin “intelektual” të shumë prej firmatarëve në peticionin në fjalë, e përsëris se kjo formë e reagimit është korrekte dhe e mirëpritur. Personalisht do ta quaja nder nëse do të më jepej mundësia të shtoja emrin tim në reagime të tilla publike, por jo në këtë peticion, i cili edhe pse mund të jetë nisur nga qëllimi i refuzimit të diktatit të huaj, e ka kapërcyer dukshëm këtë “mandat”, duke u kthyer ai vetë në një formë tjetër diktati.

Kundër diktatit të peticionit

Kuptimi i dytë i fjalës “diktat”që radhit Fjalori i gjuhës së sotme shqipe është «detyrimi i dikujt nga një tjetër për të vepruar në kundërshtim me dëshirën dhe me vullnetin e vet». Teksti i firmosur nga grupi i madh i intelektualëve në Shqipëri dhe Kosovë përbën një diktat ndaj historianëve dhe shkencëtarëve të tjerë që merren me shkrimin e teksteve të historisë. Teksti sanksionon një “të vërtetë historike” të mbyllur njëherë e përgjithmonë ndaj interpretimit dhe rishikimit, që janë procese të natyrshme në historiografi. Me pak fjalë, kjo e vërtetë përmblidhej në gjykimin e periudhës osmane si një «gropë e zezë» në historinë e shqiptarëve. Aty shkruhet se turqit na shkëputën nga Evropa, duke e paraqitur në mënyrë teleologjike historinë e shqiptarëve, një gabim i rëndë metodologjik që çdo historian i mirë përpiqet ta shmangë në punën e tij. Përtej retorikës politike apo emocionale që intelektualët tanë shpesh i kap kur flasin për “Evropën”, dihet mirë se ky koncept duhet përdorur me kujdes në histori, sepse edhe ideja e Evropës ka historinë e saj dhe rrallëherë ka ekzistuar si vetëdije mes një pakice të evropianëve ndër shekuj. Historia e Evropës, është po aq “gropë e zezë” sa firmatarët e tekstit konsiderojnë Perandorinë Osmane. Po të duam të numërojmë “të zezat” që i kanë punuar njëri-tjetrit njerëzit mbi atë copë toke që quhet kontinenti i Evropës këto do të zgjateshin që nga luftërat, masakrat, skllavëria, fanatizmi fetar dhe ideologjik, konvertimet fetare dhe asimilimet me dhunë, gjuetitë e shtrigave, kolonializmi, racizmi, shfrytëzimi klasor etj. Vetëm po të kufizohemi në shek. XX kemi krizat ekonomike, dy luftëra botërore, fashizmin e komunizmin, spastrimet etnike, përdorimin e armëve kimike, luftërat e shteteve evropiane për të ruajtur perandoritë e tyre (ushtria dhe kolonistët francezë në Algjeri kanë kryer masakra të llahtarshme ndaj arabëve, ndërkohë që Franca ishte themeluese dhe anëtare e institucioneve të përbashkëta evropiane, prej të cilave do të formohej më vonë BE-ja) etj., aq sa historiani i njohur Mark Mazower e ka quajtur Evropën e kohës «Kontinenti i Errësirës» (Dark Continent). Vetëm por të marrim rastin e mirënjohur të çifutëve, e kuptojmë se ç’gropë e zezë ka qenë Evropa deri vonë. Jo më pak ka qenë kontinenti i Evropës gropë e zezë edhe për ne shqiptarët në 100 vitet e fundit, për të cilën fajësojmë sot jo vetëm Perandorinë Osmane por edhe shtetet shoviniste fqinje e Fuqitë e Mëdha evropiane, krahas kritikave që i bëjmë edhe vetes sonë. Nuk mohojmë aspak arritjet njerëzore, shkencore, teknike, kulturore që popujt evropianë kanë realizuar, por kujtojmë se historia e njerëzimit është plot me “gropa të zeza” në çdo kontinent.

Një gafë e rëndë e tekstit është përjashtimi nga historia e shqiptarëve e zyrtarëve të lartë të Perandorisë Osmane me origjinë shqiptare, të cilët «nuk kanë vlerë për historinë tonë kombëtare». Nuk e di se cilët “pashallarë” apo “shtetarë” kanë pasur parasysh secili prej nënshkruesve të peticionit, por mua tani që po shkruaj më vijnë ndërmend emra si Ali Pashë Tepelena, Karamahmut Pashë Bushatlliu, Ismail bej Qemali, Vaso Pasha, Ali pashë Gucia që janë patjetër vlera për historinë tonë kombëtare. Nëse kanë pasur parasysh pashallarë e shtetarë osmanë me prejardhje shqiptare para shek. XIX, nuk është faji i këtyre pashallarëve e shtetarëve që identiteti modern kombëtar dhe për pasojë edhe vlerat kombëtare nuk ishin të zhvilluara akoma te shqiptarët në atë kohë, sikurse edhe te shumica e popujve të Evropës. Se kur ka lindur dhe se si është përhapur nacionalizmi në Evropë, historianët profesionistë e dinë shumë mirë dhe me sa di unë te tekstet shkollore në Shqipëri shpjegohet mjaft mirë, por me sa duket nuk i kanë të qarta nënshkruesit e peticionit. Identiteti kombëtar në peticion transferohet në periudha kur ai nuk mund të ketë ekzistuar, të paktën jo në format moderne që njohim sot, si vëllazi dhe barazi në status. Si mund të mendohej në shek. XV-XVIII që feudalët ta quanin veten të barabartë me bujqit! Kjo sigurisht e pengonte identitetin kombëtar, shto këtu edhe mbizotërimin identiteteve fetare. Po t’i kishin të qarta këto gjëra nënshkruesit nuk do ta përdornin krejt pa vend fjalën «gjenocid»: «Të mos harrojmë faktin se nga të gjitha gjuhët e të gjithë popujve të pushtuar nga osmanët, gjuha shqipe u ndalua në mënyrë të veçantë e me forcë. Mjafton vetëm ky fakt për të treguar gjenocidin e Perandorisë osmane kundër shqiptarëve, kundër kulturës dhe identitetit të tyre». Kur lexon shkarje të tilla të penës, nuk mund të mos i japësh të drejtë historianëve si Arben Puto, Ferit Duka apo Pëllumb Xhufi që e kanë cilësuar si peticion kundërturk. Me gjithë lustrën mbi «punën e pavarur shkencore» të historianëve që gjendet në paragrafin e fundit, teksti në tërësi dikton variantin “e saktë” të shkrimit të historisë dhe përjashton të gjitha të tjerat. Nënshkruesit ua bëjnë me dije atyre historianëve që arrijnë në përfundime të tjera nga sa përmban peticioni, se interpretimi i periudhës osmane është i mbyllur e i përmbledhur te “gropa e zezë”. Kemi të bëjmë me një polici intelektuale që pengon kërkimin shkencor që të ndikojë edhe tekstet shkollore, sepse ajo që një pjesë e mirë e nënshkruesve të peticionit e dinë shumë mirë, është se në historiografinë serioze perëndimore cilësimi i Perandorisë Osmane si një “gropë e zezë” nuk ka vend. Në emër të afrimit me Evropën, këta intelektualët po na largojnë nga Evropa e sotme, aq më tepër që rishikimi i përbashkët i teksteve shkollore të historisë është një porosi që vjen pikërisht nga institucione si Këshilli i Evropës, Bashkimi Evropian, apo organizata botërore si UNESCO.

*Botuar për herë të parë te revista “Shenja”, maj 2013

E-Zani i Nalte

Besnik Sinani

“Mund të ndodhë lehtë,” shkroi para ca kohësh Imer Mushkolaj, një nga firmëtarët e peticionit kundra rishikimit të historisë nën mbikqyrjen e autoriteteve turke, “që pas disa dekadash stërmbesat e stërnipat tonë të mësojnë në libra historie se Republika Federale e Jugosllavisë/Serbia nuk ka vrarë e prerë në Kosovë. Deri atëherë është e mundshme që Kosova e Serbia të bëhen shtete mike dhe Beogradi të kërkojë nga Prishtina që t’i pastrojë librat e historisë nga disa terma “të pakëndshëm”, respektivisht ta ndryshojë historinë. Njësoj siç po ndodh tash, me kërkesën që shteti turk i ka bërë Kosovës.”

Mushkolaj profetizon këtë skenar të frikshëm për të arsyetur dhe trembur publikun se nëse hapet porta e rishikimeve të teksteve të historisë osmane sot, kjo do sillte edhe më keq se kaq, do sillte që të fshihej një ditë historia e genocidit serb në Kosovë. Ironia e këtij arsyetimi është se në fakt Mushkolaj po profetizon në vitin 2013 atë që në fakt është kryer dhjetë vjet më parë pa asnjë zhurmë e protestë, pa asnjë peticion e revoltë. Shkruhet në ‘Jeta në Kosovë’ se:

“Dhjetë vjet më parë, në vitin 2003, një komision tjetër i MASHT-it kishte rishikuar shprehje e paragrafë të këtyre librave. Atëherë vendi kishte katër vjet nga lufta me Serbinë. Nga rishikimet e bëra në atë kohë del se “Serbia nuk pushtoi Kosovën”, por këtë e bëri pushteti i saj. Ky pushtet nuk erdhi me “ushtri”. Nga rishikimet del se nuk ka pasur “rritje të represionit serb ndaj shqiptarëve”. Çfarë ka pasur ishte “rritja e represionit shtetëror ndaj shqiptarëve”.

Më 31 mars 2003, komisioni në përbërje të akademik Jusuf Bajraktarit, profesor doktor Emine Arifi-Bakallit dhe profesor Frashër Demajt, i kishte dërguar Ministrisë së Arsimit propozim-rekomandimet  me ndryshime.

Komisioni në atë kohë kishte propozuar që fjalët “pushtuesi serb” të zëvendësoheshin me “pushteti”. Në vend të “serb” është vendosur “shtetëror” kur flitet për intitucione, shprehja “antiserbe” është fshirë, ndërsa fjali të tipit “rritja e represionit serb ndaj shqiptarëve” është zëvendësuar me fjalinë “rritja e represionit shtetëror ndaj shqiptarëve”.

Në librin e Historisë të klasës së 8-të, fjalën “serbe”, komisioni e kishte shndërruar në “jugosllave” kurse në Librin e Historisë së Popullit Shqiptar për Shkollat e Mesme, fjalia “të pushtimit serb” është fshirë.

Në librat e Historisë për vitin e tretë gjimnaz, janë fshirë fjalët “serb”  dhe “ushtria serbe”, kurse pjesa “Lufta e shqiptarëve në Jugosllavi për barazi dhe të drejta kombëtare”, me arsyetimin se ka shumë gabime profesionale, është rekomanduar të hiqet tërësisht. I njëjti rekomandim është dhënë edhe për Historinë e Vitit të dytë për Shkollat Profesionale ku kapitulli “Lufta për çlirimin e Kosovës”, është propozuar të fshihet tërësisht për shkak të shumë gabimeve.”

Në replikën e tij kundra peticionit në fjalë, historiani Pëllumd Xhufi shtoi se ndryshime të ngajshme janë bërë në tekstet shkollore në Shqipëri me kërkesë të shtetit grek, por asnjë nga firmëtarët e peticionit nuk reagoi, nuk bëri thirje për peticione apo rezistencë ndaj këtij ‘agresioni kulturor’ sic e quan I. Kadareja kërkesën e qeverisë turke, edhe ky një nga firmëtarët e peticionit. ‘Turkofobi’ e quajti prof. Xhufi këtë peticion.

Por, për tu kthyer dhe një herë tek artikulli i cituar në krye të këtij shkrimi, Mushkolaj, që profetizon një skenar ndërkaq të realizuar kohë më parë, vendos në titull një lloj dikotomie kundërshtuese midis ‘historisë së Kosovës’ dhe ‘deftereve turke.’ Titulli i artikullit i botuar në disa media shqiptare – e asnjë prej tyre nuk vuri në dukje absurdin e mbartur në artikull – ishte: ‘Histori e Kosovës apo defter turk?’

Dukshëm Mushkolaj po përdor konotacionet negative që mbartin shpesh në shqip fjalë me origjinë osmane dhe rëndësia, serioziteti, autoktoniteti (kosovare/e jona) dhe cilësia e ‘të qenit e vërtetë’ e ‘historisë së Kosovës’ vihet në kontrast me huajsinë (turke), cilësinë e koruptuar si prej mall pazari të lirë të ‘defterit.’

Ironia, sigurisht qëndron në faktin se nuk mund të ketë shkrim të historisë së popullit shqiptar pa qëmtuar defteret turke. Duke shkruar për regjistrat gjyqësorë ottomanë, historiani izraelit, Dror Ze’evi, shkruan se këto regjistra janë ‘ndër burimet më të rëndësishme që gjenden për historinë ekonomike dhe kulturore të Perandorisë Osmane dhe provincave të saj.’ Jo vetëm debati mbi terma si pushtues/sundues, terma që janë debatuar edhe nga historianë si Peter Bartl që nuk kanë të bëjnë me asnjë presion qeveritar turk, por vetë kujtesa historike e popullit shqiptar gjendet në një masë të madhe në dokumente të tilla osmane si sixhilat – et, apo regjistrat e gjykatave osmane.

Studimet e historianëve të një gjenerate të re, që përdorin metoda të reja studimore, bëjnë të qartë se do ketë rishikim të historisë. Mjafton të shihet puna studimore e Isa Blumit por dhe historianë të tjerë të rajonit që bëjnë të qartë që status quo-ja që kërkon të imponojë peticioni është e pamundur të mbahet. Këta historianë, siç artikulohet edhe në punën studimore të Anton Minkov, po sfidojnë si historiografinë nacionaliste të vendeve ballkanike, që paraqesin shekujt osmanë si katastrofën kombëtare, ashtu dhe ata që paraqesin shekujt osmanë nën teorinë e ‘mirësisë absolute.

’Indikuesi më i qartë se imponimi që kërkoi të vendosë ky peticion nuk ka këmbë të qëndrojë ishte reagimi kundra tij i një numri të madh historianësh edhe pse pati një përpjekje masive për të diskretituar këdo zë që u ngrit kundra këtij diktati mbi historiografinë shqiptare, shprehur nëpërmjet këtij peticioni. Arsyet politike dhe fobitë e errëta që kanë motivuar këtë mësymje janë bërë të qarta ndër të tjera nga heshtja që pasoi ndryshimin e teksteve në Kosovë dhe Serbi. Ata që nuk pranojnë rishikimin e teksteve të historisë së mesjetës, nuk patën problem me makiazhin ndaj genocidit që u bë vetëm pak vjetë më parë. Profetizimi i errët i z. Mushkolaj është realizuar – kohë përpara se ai ta profetizonte.

E-Zani i Nalte

L. Demiraj

Nikahu, një e drejtë për të përfituar, një pengesë për t’u kapërcyer, apo një hap drejt lumturisë?

Dhe sigurisht që nëse lexuesi është mysliman që posedon ca dije, pyetja e mësipërme me tre nivele do t’i dukej e tepërt, por ja që ndonjëherë duhet të pranojmë disa të vërteta, që gëlojnë rreth nesh në formën e fenomeneve të mirëfillta.

Shumë të rinj që përqafojnë fenë përfshihen nga entuziazmi i rishtart duke i privuar vetes thellimin në postulatet e gatshme që u jepen nga të tjerë më të vjetër në fe. Por, koncepti tek i cili dua të ndalem këtu, ka të bëjë me nikahun.

Disa prej jush kanë familje të shëndetshme, por ç’më thoni për ata që kanë bërë divorc pas këtij akti? Asgjë nuk ndodh pa lejen e Tij dhe sigurisht që ndonjë syresh ka pasur arsye të mirëfillta, e sidoqofte të mos përjashtojmë mundësinë e shpërfaqjes në këtë akt të asaj çka unë, dhe jo vetëm unë, vërej shpesh në gjirin e besimtarëve shqiptarë: abuzimin në legjitimimin e nefsit nën ‘çatinë e së lejuarës’.

Sigurisht, kjo nuk qëndron e mëvetësuar. Kur kam pyetur dikë si është njohur me nusen (tashmë ish-nusen!) më ka treguar se mjaftuan vetëm tre takime. Tre, me numër!

Nikahu nuk është një e drejtë për të përfituar. Mund të mos ndodhë shpesh të jetë e tillë, por nuk është legjendë urbane. Keqardhja ime e rradhës për atë që ndodh më shpesh është trajtimi i nikahut si një detyrë pa asgjë të brendshme në vetvete, si një pengesë për tu kapërcyer, apo, e thënë me tjetër mënyrë, një rit që bëhet sa ‘për t’u bërë’.

Pak ditë para nikahut tim, rastisa në një të tillë tek njëra prej xhamive të Tiranës. Më ngazëllen kaq shumë kjo gjë e bukur. Megjithatë, nuk munda ta shihja nga afër. Meshkujt dhe femrat nuk mund të ishin bashkë në një sallë.

Kështu që unë prita të më tregonte djali që doja, i cili ishte bashkë me mua atë ditë. Ai doli me një shije të hidhur prej aty dhe përjetuam së bashku një gjendje shokimi. U morën dy dëshmitarë rastësorë, të ngeshëm, sikurse një hedhje zaresh në lojën e tavllës, dhe komunikimi me nusen u bë përmes telefonit celular. Edhe tani, në këto momente përjetoj sërisht një mbajtje fryme, por revolta e brendshme më ndihmon të vazhdoj të shkruarit.

Përtej aktit të faljes, ç’kuptim ka ndarja në ambjente të veçanta sipas gjinive? A nuk jemi po ne ata që shkëmbehemi në rrugë pranë njëri-tjetrit, që qëndrojmë ngjitur në autobuza, që shkëmbehemi shkallëve të pallatit, dyqaneve, auditoreve të shkollave, restoranteve, etj.? Cilët nga ju që bëni nikahun nuk jeni në prezencën e gjinisë tjetër në pafund momente të ditës, që nuk pranoni ta keni aty ditën e nikahut? Madje, saktësisht: 15 minutshin e nikahut? Nëse do më lejohej mua të konkludoja do ta quaja hipokrizi dhe të pakuptimtë, por dhe nëse s’më lejohet, unë sërisht e konkludoj. Është dita që ju bashkoheni, hidhni një hap që do ju hapë një derë shumëngjyrëshe, duke u betuar para Zotit të gjithësisë. E si mundet të mos jeni bashkë në një sallë, për të thënë “po”-në e shumëpritur e për t’u mallëngjyer së bashku me njeriun që doni, familjarët e shoqërinë, paçka se keni të bëni me gjini tjetër?

Dy dëshmitarët e rastësishëm? E ç’janë këta? Dy emra të panjohur në një fletë, sa për të qenë në rregull me pjesën burokratike të aktit? Burokratik, nikahu? Ky lloj nikahu vërtet që e përmbys totalisht vlerën shpirtërore të këtij akti. Ata dëshmitarë do të dëshmojnë. A do dëshmojë për ju dikush që s’ju njeh? Si? Ku?

Dhe ky nikah, që e zhveshën totalisht, doli dhe me trup të shëmtuar: një nuse që flet dhe thotë ‘po’ në telefon, nga kati sipër, dhe kërkon më tej mehrin e saj. E në fund, burri merr gjësendin e vet nga kati sipër dhe e çon në dhomën e tij… Mbetëm të shokuar.

Sikurse dihet, minimumi i kushteve plotësuese për kryerjen e nikahut është një vend, një hoxhë, dy dëshmitarë dhe përgjegjësi i vajzës (përgjithësisht babai). Ky minimumi, që përngjan i thjeshtë, është rëndom i aplikueshëm. Por fakti që kjo mundësi ekziston, nuk do të thotë aspak se është më e mira e mundshme. Përkundrazi, nuk janë pak ato raste vajzash, që, pas një nikahu të tillë, aspak të paralajmëruar, gjithëpërfshirës apo bekimdhënës nga prindërit, shkojnë tek shtëpia e djalit, ku më tej nuk pranohen nga familjarët e tij, zakonisht për shkak të mbulesës. Këtu, situatat e tensionuara, me qëndrime kategorike nga palët, përfundojnë po ashtu më zgjidhje kategorike: ndarje. E gjitha kjo nuk është gjë tjetër veçse një papërgjegjësi ndaj hapit madhor që po hidhet dhe mbi të gjitha mosvlerësim tërësor i tij.

Nikahu duhet të jetë një ditë gëzimi dhe festimi. Ai është një hap i domosdoshëm, por jo i mëvetësuar, e si i tillë duhet të shkojë paralel dhe me njohjet dhe pranimet paraprake ndërfamiljare. Jeta në çift, si një mirësi e dhuruar nga Zoti, duhet ta pasqyrojë këtë në të gjitha momentet e veta. Dhe te gjitha këto momente meritojnë bukuri, përkushtim dhe vëmendje, për ta kënaqur Zotin e njëherazi për të pasur pasoja të kënaqshme, derivate shkaqesh të menaxhuara nga vetë ne, përpos caktimit.

Nikahu, është një hap drejt lumturisë. Në një shoqëri pa ngjyra, në një fe që fatkeqsisht po na serviret postulatshëm e aspak duke u diskutuar, në çështjet që kanë të bëjnë me botën e brendshme, mos lejoni t’jua shterrojnë dhe përjetimet e lumtura.

Vajza! Jeni kaq të vlefshme në vetvete, kaq e brishta, mbartni një botë tiajën. Jepini vetes atë që meritoni.

Motër! Ti nuk meriton të njihesh përciptazi, të fshihesh, të jesh inferiore, të jesh objekt. Dhe ditën e nikahut tënd, mos rri në katin sipër, por qendro përballë tij. Ji e paqtë dhe e bukur. Mbuloje me buzëqeshjet e tua. Dedikoi diçka të bukur dhe shndrit, se je duke e kënaqur Zotin.

E-Zani i Nalte

Edison Ceraj

Në një proverb kinez lexojmë këtë ndodhi:

Teksa po udhëtonte në viset në veri të lumit Han, Tzu-Gung-u pa një plak që po punonte kopshtin. Ai kishte hapur një kanal për vaditje. Plaku zbriste në pus, mbushte një enë me ujë që e mbante në krahë dhe e zbrazte në kanal. Në këtë mënyrë, me gjithë stërmundimin, rezultatet e punës dukeshin të papërfillshme.

Tzu-Gung-u i tha: “Ka një mënyrë për të vaditur njëqind kanale në ditë pa u mundur shumë. A të ta tregoj?”

Kopshtari drejtoi trupin, e pa dhe i tha: “Ç’është kjo mënyrë?”

Tzu-Gung-u iu përgjigj: “Merr një levë druri të rëndë në bisht dhe të lehtë në majë. Në këtë mënyrë mund të bësh që uji të ngjitet lart me po atë shpejtësi që del nga burimi.”

Plaku u nxeh dhe ia ktheu: “Mësuesi im më ka thënë se kushdo që përdor makina e bën punën si një makinë. Atij që punon si makinë edhe vetë zemra i bëhet si një zemër makine, dhe kush ka zemrën e një makine humbet thjeshtësinë. Ai që humb thjeshtësinë s’është më i sigurt për sprovat e shpirtit të tij. Pasiguria për sprovat e shpirtit është diçka që nuk pajtohet me ndershmërinë. Nuk është se unë nuk i njoh këto lloj gjërash: më vjen turp t’i përdor ato.”[1]

“Ndoshta aspekti më interesant i kësaj anekdote – thotë MacLuhan-i – është tërheqja që ndien ndaj saj një fizikan modern. Ajo s’do t’i kishte pëlqyer as Newton-it e as Adam Smith-it, këtyre dy ekspertëve dhe mbështetësve të mëdhenj të fragmentarizimit dhe të një qasjeje të specializuar.”[2]  Nuk do u pëlqente atyre dhe shumë të tjerëve që ndjekin hullinë e tyre, sepse tashmë nuk jemi në një rrafsh formal apo teknik të çështjes, por në rrafsh botëkuptimor. Pikërisht botëkuptimet e ndryshme e ndajnë kopshtarin plak të proverbit kinez me Newton-in dhe Adam Smith-in. Arsyetimi i kopshtarit plak, më e pakta do u dukej fanatik, dhe më e shumta injorant.

Prirja e njeriut drejt të lehtës dhe shpejtësisë nuk është pra aspak aq e thjeshtë apo e “natyrshme” sa ç’mund të duket. Kjo prirje mendojmë se është pasojë e një besimi dhe e një botëkuptimi të caktuar, që sot është më shumë i pavetëdijshëm sesa i vetëdijshëm te shumë njerëz. Domethënë, pas prirjes për të lehtën dhe shpejtësinë qëndron një botëkuptim që i mban peng shumë individë gati në mënyrë të pavetëdijshme, për aq sa në lidhje me këtë prirje nuk janë në gjendje të japin një shpjegim për të qenë, por i janë nënshtruar të mbërthyer nga trysnia e instinkteve, gjë për të cilën dëshmojnë qartazi dëshirat që artikulojnë dhe mënyra se si sillen.

Kjo prirje është çështje besimi dhe botëkuptimi, sepse ose do besojmë se brenda kësaj bote gjendet si e mira ashtu edhe e keqja, ose do besojmë se në botë duhet dhe mund të ekzistojë vetëm e mira (e ashtuquajtura mirëqenie ose zhvillim i qëndrueshëm[3]), dhe sidomos duhet jetuar pa brenga e pa sprova; domethënë, besimi që parajsa ndodhët në tokë, në këtë botë – këtu dhe tani.

Prandaj dhe në manifestimin e dy gjendjeve të vazhdueshme që shoqërojnë qenien njerëzore, gëzimi dhe hidhërimi, shumë njerëz mbajnë një qëndrim të llojit të vet: kur gëzojnë e dëfrehen pësojnë një lloj mpirjeje që i përhumb pothuaj tej çdo arsyetimi jetik/qenësor; ndërsa kur hidhërohen, fjala vjen, kur u vdes një i afërm, përsëri pësojnë një lloj mpirjeje, ose shtangie, e cila është rrjedhojë e një hutimi të plotë përballë një çasti si vdekja, për të cilën nuk janë në gjendje të japin kurrfarë domethënieje – duke e parë atë si një ngjarje që nuk ka të bëjë me jetën e tyre, sikur nuk do e provojnë kurrë!

Shekulli që sapo lamë pas është një dëshmi e kthjellët dhe kthjelluese për të marrë me mend se besimi dhe botëkuptimi “këtu dhe tani” nuk është i mundur, pra, e thënë ndryshe është një utopi – duke nënkuptuar këtu në veçanti të gjitha ato ideologji që u lindën dhe u ushqyen nga besimi “këtu dhe tani”.

Ky besim ushqen edhe demokracinë liberale, që mbahet si “fjala e fundit” e tij. Së këndejmi, edhe demokracia liberale sa vjen e jep dëshmi të ndryshme (në formë) se është një utopi e pastër.

Kjo është pasoja e daljes/rebelimit të njeriut nga rrjedha e natyrshme e gjërave, që u zyrtarizua me ceremoninë që njihet si Rilindje, dhe, më pas, e ndërhyrjes së tij në këtë rrjedhë. E harruam atë “dorën e fshehtë” që i rregullon gjërat pa pasur nevojë për ndihmën tonë, për të cilën bënte fjalë Adam Smith-i. Ose, harruam Qenien, për të cilën ngulmonte Hiedegger-i.

Sa do që njeriu të dëshirojë apo të mendojë të kundërtën, nuk mund t’i ndryshojë ligjësitë përmes të cilave qëndron jeta, sepse kjo nuk varet aspak nga dëshira dhe mendimi. Dëshira dhe mendimi janë të mundura dhe në hullinë e duhur (në kuptimin e përmbushjes qenësore) vetëm atëherë kur bëhen pjesë me vetëdije e këtyre ligjësive, që mbi të gjitha nuk i vendosëm ne, por i gjetëm ashtu siç i gjetëm.  Por, siç e theksuam, kjo është çështje besimi dhe botëkuptimi, ose çështje vetëdijeje, pikërisht se sa e projektojmë veten si pjesë të korit kozmik, të ligjësive të jetës, pavarësisht se na është dhënë mundësia – që së këndejmi përbën një sprovë – të mos i pranojmë, t’i harrojmë apo t’i thyejmë, gjithnjë për sa i takon atyre ligjësive që kanë të bëjnë me qenien dhe vullnetin tonë, sepse përtej kësaj nuk shkojmë dot, edhe sikur të duam.

Njeriu është vërtetë qenia (krijesa) më e përkryer (gjë të cilën dikur e dëshmonte me mënyrën se si jetonte në raport me Qenien, me veten dhe me të tjerët, kurse sot e dëshmon vetëm përmes shpikjeve dhe produkteve), për aq sa këtë përkryerje e sheh si teleologjike, si pjesë të Tërësisë, që është gjithëpoaq teleologjike. Në të kundërt, e vetmja mundësi është utopia, pra paralizimi në të gjithë kuptimet e mundshme. Ky është burimi i ankthit.

E-Zani i Nalte